Do-Library

جغرافیای سگ / امیر حکیمی

2011-12-21T11:24:00.000-08:00

عزیزم

معلق بودن من را فهمیده‌ای،اما تا معلق نباشی، نزیسته باشی، از آن تنها جلوه‌ای به خاطرت می‌آید به هزار شکلو تصویر متصل؛ برای همین وقتی می‌نویسم "تمام" به خودم می‌خندم که گماننمی‌کنم تو این خنده را فهمیده یا حتا دیده باشی. با این همه، از تعلیق معلق شدنیعنی سفر از سفر، گریز ندارد؛ آنچه می‌ماند علاقه‌ی من به تعلیق است، همین می‌برد،داستان از دل داستان دیگر، پرانتز توی پرانتز، معترضه در معترضه گشوده و بسته نمی‌شود؛اما همه در آن ظرف به هم رسیده، بیرون از او، بیرون او کجاست؟، زیست ندارد؛ و وقتیمی‌نویسم "تمام" در فاصله‌ای مانده، راه می‌برم، فاصله‌ای که همیشه ازبا خودم، آنجا.

من این‌ "جغرافیای سگ" را کهحالا جمع کرده‌ام، به امیر حکیمی نوشته‌ام. وقتی هشت سال پیش دوستی می‌پرسید خودترا صدا می‌کنی، یعنی با خودت نجوا داری، و من سر تکان دادم، از آن روز برای اونوشته‌ام، تا او شوم، او باشم، وقتی گمان همه و خودم این بود که هم اویم، پس اینصدا کردن، خطاب کردن اوی خود است، همان که بیشتر از هرچه می‌ترساند؛ در او شریکشدن؛ چون آن نقاشی که هرچه کشید، سلف پرتره.

حرف‌ دیگر بماند وقت‌ دیگر.

فدا

امیر حکیمی

21 دسامبر 2011

دریافت کتاب: جغرافیای سگ

نوشته‌ امیر حکیمی

مجموعه روایت نا/پیوسته

نقش جلد از هاله زاهدی

چاپ نخست آذر هزاروسیصدونود

نشر اینترنتی دو- ال

فصل غلیظ گیسو / شهرام شاهرختاش

2011-08-14T06:28:00.000-07:00

از آنجا که اندیشیدن همیشه اندیشیدن چیزی‌ست، حتا اگر این چیز خود اندیشیدن باشد، می‌توانیم بگوییم روشن اندیشیدن یعنی اندیشیدن چیزی به روشنی، به معنی چیزی را با اندیشیدنش آشکار و درون‌نما کردن. چه چیز را می‌توان با اندیشیدن آشکار و درون‌نما ساخت؟ هرچه نهان، تیره و تاریک است. [...] هیچ امر حیاتی نیست که هستی و اعتبارش را مدیون تاریکی و تاریکی‌اش را مدیون نیاندیشیده ماندن‌اش باشد و اندیشه بتواند به آسانی در آن رخنه کند.

از قسمت "نام و نامیده"، بخش "شاهراه بی‌راهه‌ها"، کتاب "درخشش‌های تیره"

آرامش دوستدار

فصل غلیظ گیسو – شهرام شاهرختاش

با بهاری بی‌شناسنامه

که نه کودک‌ست و

نه جوان و

نه پیر

و جوانه میزند از پوست

تمام عصر را

در بغض یاسهای عاشق دیوار

گریسته‌ام.

باید سفر کنم

و بر این جاده‌های پژمرده

رنگین‌کمانی از گیسوان بهار

ببافم.

باید

سفر

کنم

اما....

اردیبهشت 49

من از شاهرختاش سه مجموعه شعر سراغ دارم که در دهه‌های چهل و پنجاه منتشر شده. "شهر دشوار حنجره‌ها"، "خواب‌های فلزی" و "فصل غلیظ گیسو". اگر غیر از این سه مجموعه، مجموعه‌ی شعر دیگری هم دارد، من از آن بی‌خبر مانده‌ام. شاهرختاش را نمی‌توان در دسته‌ی شعر دیگر جا داد و به موج ناب هم نمی‌چسبد. اگر من بخواهم دسته‌بندی کنم شاهرختاش، هوشنگ صهبا، شاهرخ صفایی، علی قلیچ‌خانی و سیروس مشفقی – با یکی دو شاعر دیگر مثل منشی‌زاده – را در یک گروه جمع می‌کنم. البته در این میان شعر صهبا کمی تفاوت‌ می‌کند. در این گروه، شاهرختاش از آنها دیگر رسایی بیشتر دارد. متاسفانه به جز دفتری از قلیچ‌خانی، "قفس نامحدود من"، که به این فضا خواهمش سپرد و چند شعر از صهبا، از آنهای دیگر مجموعه‌ای همراه ندارم که بسپارم‌اش به صفحه و هرکس با مقایسه، ببیند که این دسته‌بندی از کجا آمد و چه مولفه‌های مشترکی در شعر اینها وجود دارد.

اما "فصل غلیظ گیسو" یکی دو سال پیش به دستم رسید. دوستی زحمت تایپش را کشید وقتی من هنوز تهران بودم و تایپ شده‌اش را برایم آورد. کتاب را همراه خودم ندارم و مشخصات کتاب را به خاطر نمی‌آورم. فقط یادم هست که به سال پنجاه یا پنجاه و یک در آمده. شعرهای این مجموعه، گاهی، عاشقانه‌های انقلاب‌اند. اما نه مثلن شبیه شعرهای منوچهر نیستانی، که تصویر در شعر شاهرختاش، مقدم است.

نمی‌دانم چه بر سر شاهرختاش آمد. شاید مثل "کمال رفعت صفایی" از مبارزه‌ی سیاسی سر درآورد و به تبعید رفت و یا هنوز مقید به حیات باشد، در ایران جایی به زندگی‌اش مشغول و یکی هم برایش خبر ببرد که کسی دفتر شعری‌ت را توی انترنت گذاشته و او هم لبخند بزند و یادش بیاید که زمانی شاعر بوده و یاد جوانی‌اش بیفتد و شاید نمی هم به چشم بیاورد. به هرحال انقلاب اسلامی فقیرمان کرد و سرمایه‌های انسانی و فرهنگی‌ای که آسان به دست نمی‌آید را از ما گرفت. و همسال من که فرزند آن‌ام باید برای پیدا کردن هویت خود، تاریخی را باز بسازد که پر از نارسایی‌ست. رشته‌ای که به زحمت ریسیده شده بود از هم گسیخت و چرخ زندگی‌هایی از حرکت واماند که هرگز نمی‌شود از آن چشم پوشید و فراموش کرد. اگرچه تاریخ را یک نفر نمی‌سازد و جنایت محصول فرآیندی اجتماعی/سیاسی‌ست، اما جایی که جانی (جنایت‌کار) از سر خود تصمیم می‌گیرد، عاقبت قربانی بر گرده‌ی اوست.

مرطوب

مي‌پيچد

آواي شيپور و

مه صبحگاهي به ميدان تير.

سربازان

در تركهاي مه خشاب مي‌گذارند

هان

هدف كجاست

در اين فراسوي سراسيمگي؟

باد

شكل بال

ميلغزد

در برجهاي ديده‌باني

و در خشونت كرانه‌ي شليك....

آه...اي

پر و

پرنده و

پرواز!

خرداد50

شعر "فراسوی سراسیمگی"

به هیاهوی این جستار / شعری بلند از محمدرضا اصلانی

2011-08-09T03:59:00.000-07:00

یک شعر بلند از محمدرضا اصلاني (این شعر در جزوه‌ی شعر به چاپ رسیده، در نسخه‌ای که تایپ کرده‌ام تاریخ‌ش را ننوشته‌ام و حالا هم به خاطرم نمی‌آید.)

به هياهوي اين جستار

تنها يك كلمه

تنها آن چيزي‌كه صداي اين جزيره‌ي

آتش گرفته را

در دستهاي خويش مي‌گيرد

تنها يك كلمه

اما كسي كه مي‌راند

در جيغ كودكانه‌اي خلاصه مي‌شود

به صدايي كه صدا مي‌كني

روزهاي گل‌كرده‌ي سفالها را

و جستار متبرك تاريكي را

و اين‌كه چطور خوابيدن را از لكه‌هاي

[باد مي‌رفت

ياد مي‌كنم

و آن سنگيني‌ي قهوه‌اي را

وقتي به پشت نگاه مي‌كنم

آلوده با تمامي‌ي شماره‌ها

و به تقارني سايه‌وار كه با من‌ست

پياده مي‌روم در نبضان هرزگي‌هامان

اين سخني‌ست

در انتهاي شبي كه حتا غروب را نشناخته

[است

حتا

●

با من نفس گمشده‌ي برگها

و به نامي

كه مي‌توانستيم

پيوندي داشت

مثل اين جرعه‌ي آبي كه مرا مي‌نوشد

مثل خاطره‌ي برف بزرگ

يا يك غار

كه تنها خاطره‌اش

عنكبوتي‌ست كه وقت انديشيدنش را

[فرمان مي‌گيرد

با تو بگويم

●

با تو

با اولين گل‌هاي بنفش

خواهد مرد

كودكي كه به ميهماني مي‌رفت

و كافي‌ست كه اين سايه‌ها را بشنوي

با تنها سوت‌سوتكي كه تويي

با تو بگويم

اين عمق شلوغ از تمام سطح‌ها مي‌گذرد

و پوست در تركيدني خاموش مي‌ماند

●

با تو بگويم

اي به تلاوتي آسوده نشسته

من خوابهايم را تعبير نمي‌خواهم

كه دستهايم در دودهاي هرزه‌ي اين گذرگاه

عرق كرده‌اند

و ستاره‌ها

سرد و نمناك

به من سكوت فروخته‌اند

با تو بگويم

چطور از باد رسته‌اي

كه شاخه‌ي زيتون‌ات را

در كوره‌هاي بنفش‌رنگ

به زغال خواسته‌اند

اي به تلاوتي آسوده نشسته

و آبهاي پيچنده را به تبسم

با خود از باغهاي خسته برمي‌گردم

به شطرنجي‌هاي بدبوي روزان

روزاني به چراغ مديون

هيچ ترسي را به عاريه نگرفته بودم

و مي‌توانستم

از تمام روز خالي شوم

با خود از باغهاي خسته برمي‌گردم

به چگونه لحظه‌اي

به چگونه لحظه‌اي كه تصوير يك باغ را

[مي‌توان شكست

به چگونه لحظه‌اي مي‌توان نشست و ديد

كه تو مثل شيئي

تحويل داده مي‌شوي

با خود از باغهاي خسته برمي‌گردم

با يك كلمه

تحويل مي‌شوي

به پرونده‌باني

به صندوق باني

به زندان‌باني

با خود از باغهاي خسته برمي‌گردم

به چرايي

به چرايي كه بهانه‌ام

بهانه‌اي براي بودن و گريختن

به چرايي به آب

كه چطور صميمانه

خاطره‌ي همه‌ي موجهايش را

از ياد مي‌برد

به چگونه لحظه‌اي تصوير يك باغ را

[مي‌توان شكست

به چرايي كه بهانه‌ام

براي يك صدا

كه از شب برمي‌خيزد

براي يك قايق

كه از دريا

و كفي كه خواب مي‌بيند

رهگذري را كه به سايه‌اش تسليم است

و خاستن‌ش

چون برج كهنه‌ي طغرل

يادگاري‌ست و تزييني‌ست

و به حوا

به برگشتن از باغهاي خسته

به هياهوي محصور دستها

و هياهوي محصور دست‌ها

به‌شراكتي بيگانه‌وار مي‌پذيرم

كه به‌سرگرمي‌ كوچك ميمون‌ها ماننده‌ست

با خود از باغهاي خسته برمي‌گردم

به‌ چگونه لحظه‌اي

كه گوسفندها را

به هي‌هي گوسفندها مي‌توان فروخت

و تو سرشماري مي‌شوي

تا تصوير خوابهايت را

به پتويي مهمان كني

به چگونه لحظه‌اي كه چراغها مي‌لرزيد

اي به تلاوتي آسوده نشسته

اينجا هميشه چراغ روشن است

اينجا احساس روز

پنجره را چرك مي‌كند

اي به تلاوتي آسوده نشسته

من اما

با تو بگويم

كه قرق بودن در جارختي آويخته‌ست

به گاه كه كودكي

خدايش را در بام خانه‌اش

جستجو مي‌كند

و مي‌پندارد

براي تولد كودك ديگري لازم است

و مي‌پندارد

حتا

ساطوري

كه با آن گوسفندي را سر بريد

با تو بگويم

به‌گاه كه قدم‌زنان

عطر بلند روز را رنگ باخته‌ايم

اينجا هميشه چراغ روشن است

و من پر بودم از مهلت

و باغ و

باغ

و مهلت فاصله‌هاي سنگين سحاب‌ها

به چرايي

كه بهانه‌ام

براي يك صدا كه از شب برمي‌خيزد

براي يك قايق كه از دريا

با تو بگويم

به‌گاه

تنها يك كلمه

تنها آن چيزي كه صداي اين جزيره‌ي

[آتش گرفته را

تنها يك كلمه

و آن دست يافتن منزوي

به شورش بي‌پايان حجم‌ها

پدري كه هولناك با تيغه‌هاي شب مي‌رفت

●

اينجا هميشه چراغ روشن است

من اكنون تسلايي ديگر

و رستني ديگر

و به خاموشي

پيوستني ديگر

و بخا

اينجا هميشه چراغ روشن است

در احساس چرك پنجره‌ها

اينجا هميشه چراغ روشن است

اينجا هميشه قصه است

و انتظار شنيدن قصه

و انتظار سوز تند صبح

و انتظار جارچي

اينجا هميشه قصه است

و ساعات تنبل جاري

با تنها نقطه‌ي مثبت‌شان

دستشويي‌ها

اينجا هميشه كسي هست

كه صابون دستشويي‌ات را

بدزدد

اينجا هميشه كسي هست

هميشه كسي هست

هميشه

با خود از باغهاي خسته برمي‌گردم

هميشه

●

به پرونده‌باني

به صندوق‌باني

به زندان‌باني

با تو بگويم

به‌گاه

كه عطر بلند روز را رنگ باخته‌ايم

از دوستي‌ي شكننده‌ي شاخه‌ها

به شب پناه برده‌ايم

شتابناك

و شتابِ ما براي گلهاي سرخ مفهوم نيست

پسربچه‌ي سيزده ساله‌اي به نام مهدي اكبرزاده از روز 21 فروردين ناپديد شده‌ است. بستگانش تقاضا دارند در صورت اطلاع از وي به تلفن 11345 خبر دهند.

●

پدري كه خوابهايش را با چاقوي

آشپزخانه تيز مي‌كرد

و مرغابياني

●

و من پر بودم از مهلت بي‌پايان ميله‌ها

و بوهاي خفه‌ي غربتي كه از من آغشته بود

من پر بودم

مثل يك اتاق از اشيا متروك

مثل يك برج

از تماشاچيان

و نور دوربين‌ها و خطوط مخفي‌ي

[عكس‌ها

به‌هنگام كه شماره‌ها

بوي مستطيل جنايت را و غربت را

از سينه‌ام مي‌چيدند

من پر بودم از

هيچ‌كس به همه‌ي لحظه‌ها خيانت نكرده‌ست

و بوي نامنتظر غروب هميشه به

[خلوت پياده‌روها پناه مي‌آوردند

و براي اين تشخيص

لازم نيست بنفشه‌ها را بشناسيم

هيچ‌كس

به همه‌ي لحظه‌ها

خيانت نكرده‌ است

●

براي تولد كودك ديگري

●

كي كي كي كي

●

تا با صداي منزوي‌ي اتاقي

تاريكي

به تاريكي

توان

●

اي به‌ تلاوتي آسوده نشسته

من آبها را

كه گسترش تاريكند

من آب‌ها را

آب‌هاي باد را

به لمس كودكانه ياد مي‌كنم

و خوشه‌ها را

كه اولين سوال‌ ابرهاي پاييزي‌ست

من آبها را كه گسترش تاريك زمانند

و خوشه‌ها را

به هجوم بي‌پرواي تنم

كه انكاري‌ست

●

تو بازگرد

پدري كه خوابهايش را با چاقوي

[آشپزخانه تيز مي‌كرد

پدري كه با تيغه‌هاي شب مي‌رفت

هولناك

و مرغابيان كبود

با تيغه‌هاي شب ميرفتند

پدري كه خوابهايش را با چاقوي

[آشپزخانه تيز مي‌كرد

و مرغابياني

كه مي‌دانستند هر نماز جنايتي‌ست

و ابرها كه به كبوتران خسته مي‌مانستند

و به قلب‌هاي كوچك سقوط مي‌كردند

پدري

كه خوابهايش را

با تيغه‌هاي شب مي‌آراست

و من در تصور مشكوك سرشماري بودم

در تكرار عجول يك انگشت

تنها يك كلمه

تنها آن‌چيزي

تنها يك كلمه

و آن دست يافتن منزوي

به شورش بي‌پايان حجم‌ها

من اكنون تسلايي ديگر

و رستني ديگر

و به خاموشي

پيوستني ديگر

بگذار و بگذار و بگذار

از كدورت خاك بگذر

بگذار

گياه نداند چگونه سنگها مي‌سوزند

بگذار و بگذار و بگذار

به گاه كه من

آغاز همه‌ي كلمه‌هاست

بگـ

و من پر بودم از مهلت بي‌پايان ميله‌ها

و هياهوي محصور دستها

به شراكتي بيگانه‌وار

و من پر بودم

به چرايي كه بهانه‌ام

و سراسر روز پر بودم از شماره‌هاي منحني

●

پدري كه خوابهايش را

●

سراسر روز پر بود از شماره‌ها

سراسر روز پر بود

از تجاوز

از تجاوز به خواب‌ها

از تجاوز به دخترعموها

از تجاوز به پسران نابالغ

و غلظت غرورِ دو جارچي

در رطوبت سيال كاشي‌ها

سراسر روز

تو مي‌شنيدي

سراسر سكوت را

به شلوغي

و ميله‌ها زردي‌شان را پس مي‌دادند

و باغ و

باغ و

باغ

و مهلت فاصله‌هاي سنگين

آنكه به سكوت حشري‌ي قرنها پناه برده‌ است

مي‌تواند دستگيره را بچرخاند

دسمو ول كن

در را باز كند

و داخل شود

و بر پوست قاضي‌ي خطاكار بنشيند

و قضاوت كند

مي‌تونم تلفن كنم

و قضاوت كند

به انباشتن پوستي ديگر

از كاه

●

كاه كاه كاه

كي كي كي

●

صداي خيس آنكس

كه در انتظار كسوفي‌ست

●

كوتاه

●

چه كسي چه كسي چه كسي

اي همه سكوت ساده‌ي يك سنگ

و من پر بودم از سكوت متوازي‌ي ميله‌ها

و دوبيتي‌ها

دوبيتي‌ها

كه كسي مي‌خواند

و كسي مي‌شنود

و كسي مي‌شنود به رطوبت مضطرب

[سيمان‌ها

به چرايي كه بودنم

●

من از آبها ناتوانم

كه خواستني خموشند و موج‌زن

●

من يكروز

با صندلي‌ام بيدار خواهم شد

و از لابلاي شاخه‌ها

مجسمه‌ي گچي را صدا خواهم كرد

اگرچه پيژامه‌ي خانگي‌ي من مندرس شده‌ست

اما من

مهمان‌نوازي‌ي بسياري را در خود ذخيره كرده‌ام

و مي‌دانم كه چگونه بايد مورب بود

و مي‌دانم چگونه بايد نشست

و خنده‌ها را در ميان صحبت‌هاي

[معمولي به غنيمت گرفت

و براي اين مادر بارها به من آفرين گفته‌ست

اما

من دور از چشم مادرم

بعضي وقت‌ها به بادِ وسوسه‌گر فكر مي‌كنم

به تابش كوتاه زنبورهاي باغچه

و دلم شور مي‌زند

اگر كسي

به بالين من بيايد

چطور اين بنفشه‌ها را به او تعارف كنم

●

تو بازگرد

دريا كسي را به ياد نمي‌آورد

مي‌تونم تلفن كنم

گفت حالا بريم

دسمو ول كن

گفت تاكسي

دريا كسي را به ياد نمي‌آورد

گفت تاكسي

دريا كسي را به ياد نمي‌آورد

تو بازگرد

كه لمس كودكانه‌ام بي‌جواب مانده‌ست

بي‌جواب مانده‌ست

با تو بگويم

آن‌كه مي‌تواند بگريزد

شست‌هايش را در شطرنج باخته است

گويي لنگر سوت‌هاي گذرنده

تنها در اين اتاق تمام

گفت تاكسي

●

جارچيته

و آنها از سكوت ديگري مي‌خنديدند

و زانوانشان را به خستگي مي‌سپردند

●

ميان سنگها

اكنون هزار سايه گسترده مي‌شود

[ميان سنگها

و چشم‌ها

كه ميان سايه‌ها

له مي‌شوند

و چشم‌ها

كه با پسركي

به كوچه‌ها

ميان سنگها ميان سنگها سوتي مي‌شوند

براي شبگردي

تا با صداي منزوي‌ي اتاقي

تاريكي

به تاريكي

توان تند تصاوير را به سكوت كوتاه

[كفش‌ها مي‌كشاند

من از آبها ناتوانم

كي كي كي كي

شب

ميان سنگها سنگها سنگها

صداي خيس آن‌كس

كه منتظر كسوفي‌ست

كي كي كي

نه من كه شطرنج را نمي‌توانم شناخت

و تختخواب را

و سرم را كه تراشيده‌اند

اكنون

صداي خيس

اي هم پياله

كجايي كه بوده‌ايم

و گام به گام اين بوته تجزيه مي‌شده است

و زمان در پلك‌هاي من به نقطه‌هاي

[ساكن اين تسلسل واگذار مي‌شده است

كودكي ميان بوته‌ها

مردي ميان شن‌زار

و شكمي دريده

●

و سرم را كه تراشيده است

دريا كسي را به ياد نمي‌آورد

سبز به سـ

●

از تجاوز به پسران نابالغ

●

و سرم را كه تراشيده‌اند

●

شطرنج

●

صداي خيس يك قلب

●

از تجاوز به پسران نا

●

صداي خيس

خيس از سرگيجه‌ي تفاله‌ها

كجايي كه بوده‌ايم

اي هم پياله

به چرايي

كه بهانه‌ايم

و بهانه‌ايم

براي يك صدا

و يك قايق

براي پرسش خاموش شورش مغروب غروب

و غروب با من از آب برمي‌گردد

و از ناتواني‌ي فشفشه‌هاي بازيگوش

اينم ميدي به او كسي كه من جاش

[خوابيدم

و غروب با من از خواب برمي‌گردد

جارچيته

و غروب با من از آب برمي‌گردد

و از جزيره‌هاي دوردست

كه به ترقه‌هاي صبور خويش سرگرمند

و باغ و

باغ و

باغ

و مهلت فاصله‌هاي سنگين سحاب‌ها

به چرايي

ميان سنگها

و سرم را كه تراشيده‌اند

صداي خيس اكنون

پرسه‌هاي سوزنده را

به سكوت ستاره‌ها

واگذار مي‌كند

و استخوانها جريان بودنشان را

به خواب و تختخواب مي‌كشانند

هيچ ترسي را به عاريه نگرفته بودم

سوتي مي‌شوند

به شبگردي

و رسيدن در رسيدن

به حساب ستاره‌ها

ستاره‌ها

كه تو زورقي و

زورقي و

چه كسي چه كسي چه كسي

●

دريا كسي را به ياد نمي‌آورد

و مرغان سنگين بال

هر روز اين آرامش كبود را مي‌چشند

و حبابهاي عجول

در تولد خويش

دريده مي‌شوند

دريا كسي را به ياد نمي‌آورد

اكنون پياده‌تر از خوابهايم

نگاه مي‌كنم

به شب آبي كه ميان صوت‌ها مي‌شكند

و به كراني

كه شبنم‌هايش را فراموش كرده‌ است ●

نسخه‌ی پی دی اف

رایا / محمدرضا فشاهی

2011-07-04T13:11:00.000-07:00

رضاقلی – غریبه احوالی داری، چرا شعر مرا نمی‌خوانی.

فتحعلی – برادر، آخر من که دیوان شعر نمی‌خوانم، من تاریخ می‌خوانم، بگذار ببینم چه کردند. تو و خدا دست از سر من بردارد، با شعر خود حواس من پریشان مکن. گزارش ازخاطرم رفت.

رضاقلی – تو منکر هستی که شعر منشط دماغ است؟ این چه عقیده است که شعر را موجب پریشانی حواس می‌پنداری؟

فتحعلی – من نگفتم شعر در هر مقام موجب پریشانی حواس است، در این مقام به خواندن آن لزومی نمی‌بینم. لشگر از هر طرف هجوم‌آور است، عنقریب قلعه را خواهند گرفت، دل اضطراب است، تو هم با چماق "لمولفه" بالای سرم ایستاده طلب می‌کنی که اول شعر مرا بخوان، بعد از آن حالات لشگر را تماشا کن. رضاقلی‌خان، این ظلم فاحش است. والله من تعهد می‌کنم که بعد از این دیوان اشعارت را کلن بخوانم. مگر من نمی‌دانم که تو هم مورخی و هم شاعری، اما حالا بگذار بر سر مطلب برویم.

از "رساله‌ی ایراد"

میرزا فتحعلی آخوندزاده

"رایا" – محمدرضا فشاهی

این روزها که در تنم آرام می‌گذرند

اما سخت

اما سنگین

این کوچه‌ها

که آسمان آبی‌شان

خوابگاهم بود.

پایم به عطر خواهد خورد

سر در خانه

شسته با اشک

- در بودن

یا نبودن موطنم - .

خوابیده‌ام

در ژرفنا

مانوشاک

و چشم

بآسمان آبی

دارم.

از "مانوشاک 7" / دفتر "رایا"

آنقدر که من می‌دانم، آقای فشاهی در پاریس زندگی می‌کند، آنجا فلسفه خوانده، مطالعات و مکتوباتی در زمینه‌ی مشروطه و تاریخ تفکر اسلامی دارد و علاوه بر دفتر رایا، دو دفتر شعر دیگر از او چاپ شده. یکی ملانکولیاست که در سال هشتاد و یک به طبع نشر کاروان رسیده و چند شعر اولش در همین دفتر رایا نیز یافت می‌شود و باقی شعرها، به تمامی متفاوت از اجرای شعرهایی‌ست که در "رایا" آمده. برای نمونه به شعر "میان خواب و سراب" از "ملانکولیا" نگاه کنید:

اگر جهان، جهانِ آبی‌ی خوابها در کلام می‌گنجید

من آن کلامِ رازناکِ قدیمی به نامِ تو می‌کردم

من آن کلام وُ رنگِ مطهر به نام تو می‌کردم

اگر جهان به رنگِ علف بود وُ بوی گندم داشت

اگر جهان حباب بود وُ بلور بود وُ خیال

من آن کلام وُ رمزِ معطر به نامِ تو می‌کرد

اگر جهان کلام بود، به رنگِ برگِ تاک بود

اگر جهان سراب بود، به رنگِ خون وُ خاک بود

من آن کلام وُ رنجِ مقدس به نامِ تو می‌کردم

اگر جهان سکوت بود وُ هیچ وُ هیچ در میانِ آینه لانه کرده بود

من آن حباب وُ خواب وُ سرابِ باغ‌هایِ کویری به نامِ تو می‌کردم.

که یکسره تعلقی از جنس دیگر دارد در اجرا و زبان.

فشاهی متولد 1324 است و در زمان انتشار نخستین مجموعه‌اش "رایا" به سال 1349، بیست و پنج ساله بوده. دفتر را چاپ مینو منتشر کرده و احتمالن به هزینه‌ی شخصی شاعر که فکر می‌کنم، نشر زر آن را پخش کرده در آن سالها و هنوز، شاید، در نایاب‌فروشی‌های انقلاب، پیدا شود. کتاب شیری‌رنگ و به قطع پالتویی‌ست و بر جلد آن به رنگ خون نوشته "رایا". در انتهای مجموعه، در زیر عنوان "دوستی‌ها" تعدادی از شعرها به کسانی تقدیم شده. از شاعران دیگر، اسمی در میان نیست، اگرچه "مانوشاک 15" به یدالله رویایی تقدیم شده و شعر "شک" به احمدرضا احمدی. اما در سبک و فرم، در دامنه‌ی کلمات به کار رفته و حتا موضوعات، ردپا و تعلق خاطر فشاهی به جریان واقع شعر دیگر، هویداست، علی‌الخصوص قرابتی دارد با شعرهای بهرام اردبیلی و در "حرف سوم / لیلی"، شعر بلند "هفت پیکر" اردبیلی که در دفتر "شعر دیگر" آمده، را یادآور است. جایی در پیکر دوم، اردبیلی نوشته: "عشق / در قبیله‌ی من/ خنکای برف است و / شعور ضمنی آب." و فشاهی در "مکتوب قیس" می‌سراید: "عشق در این قبیله / رنگ آهک و خون دارد". و از این نمونه بسیار یافت می‌شود در میان این شعرها. علاوه بر آن، تاثر فشاهی از احمدی هم در – خصوصن شعرهای اخیر مجموعه – جای جای شعرها پیداست.

خجل بازمی‌گردم

تا چشمانت را نگاه نکنم

از ساعتم می‌پرسم

عزیزم

مرگ گل کی می‌رسد؟.

از "مانوشاک 15" / دفتر "رایا"

ارژنگ آقاجری عزیز، خوانش‌ درخشانی از بعضی اشعار این مجموعه اجرا و ضبط کرده که گوش سپردن به آنها را توصیه می‌کنم. علاوه بر آن اجراها و خوانشهای دقیق و زیبای دیگری از دفتر "دل چه پیر شود، چه بمیرد"ِ آریا آریاپور و همینطور "آوازهای پشت برگها"ی حسین رسایل در وبلاگ ارژنگ و به صدای خودش و همینطور در سایت "خانه شاعران جهان" که به همت محسن عمادی می‌چرخد، قابل دستیابی‌ست.

اکنون

برهنگان و شاعران گذشته‌اند

و ابر، خونی که بارانی است

از چشمه‌های فصل گرم می‌جوشد

مرگ گرسنه !

رایا - محمدرضا فشاهی

ظهر گرم تیر / ابراهیم گلستان

2011-06-08T06:08:00.000-07:00

ظهر گرم تیر

ابراهیم گلستان

از مجموعه‌ی "شکار سایه"

مرد به گردش وصله‌دار چرخهای ارابه که به نیروی ناچار و گرمازده‌ی خودش بر سنگفرش‌های زیر آفتاب تیر کشیده می‌شد گوش می‌داد. گرما هیاهوی شهر را خوابانده بود، جنبش درختان دور را مکیده بود و سنگین و منگ در هوا دمنده بود.

مرد بار می‌کشید. بار تنومند و سفید و با دستگیره فلزی پرداخته و در آفتاب سوزن‌افشان بر پشت ارابه بسته شده بود و از گردش ناهموار چرخ‌ها لرزه می‌گرفت. و مرد گامهای رنج‌زده کوتاه از سایه در هم‌رفته‌ی خویش برمی‌داشت و پیشتر می‌گذاشت و سایه باز زیر پا می‌سرید و بار پیش می‌آمد. مرد عرق می‌ریخت و موج خشک برکه سنگهای صیقلی می‌تابید و پیش او دور می‌خزید.

مرد اندکی پیش ایستاده بود و ندانسته بود تا کی باید برود، و هرگاه که می‌ایستاد ناچار بیش از هنگامی که می‌رفت و می‌کشاند بایستی بر دو میله‌ی مال‌بند فشار آورد تا سنگینی بار آنها را به بالا نراند و گاری وارونه نشود. ایستاده بود و چشم به راه شد تا گذرنده‌ای برسد. یکی رسید اما در حاشیه‌ی سایه‌ی کنار دیوار می‌رفت. باز راه افتاد. کمی پیشتر از او اتوبوسی ایستاد که از آن دو زن پیاده شدند که چترهای رنگارنگ خود را باز کردند، و اتوبوس کمابیش خالی به راه افتاد. باربر تند کرد، و صدا زد، "بی‌زحمت..." آنها نشنیدند و رفتند. و او همچنان رفته بود تا یکک تاکسی جلوش، دورتر، ایستاد و مردی با زنی از آن بیرون آمدند. مرد داشت به راننده پول می‌داد و او گفت "بی‌زحمت..." ایستاده بود و هنگ‌هنگ می‌کرد و چاک پیراهنش باز بود و بر پوست برشته به استخوان سینه چسبیده‌اش عرق نم روان می‌زد. با یک دست فشار و سنگینی بر یک چوبه مال‌بند افکند و با دست دیگر که از روی چوبه دیگر لغزاند کاغذ مچاله را از جیب بیرون کشاند. و گفت "بی‌زحمت..." مردی سر برگرداند و او را دید و سوی او آمد و کاغذ نمدار را گرفت و باز کرد و خواند و آنگاه به ته خیابان نگاه افکند و درنگی کرد. "سیخ‌سیخ میری پیش." و به باربر نگاه کرد "سیخ. اونوقت..." و به ته خیابان نگاه کرد "...اون ته..." و با دست نشان داد "میپیچی" و نگاهی به بار انداخت و شنید و باربر نیز شنید که زن می‌گفت "مگه آیه اومده تو این گرما؟" و باربر دیگر نمی‌شنید چون از خودش می‌شنید که به زن که پشت‌کرده و کمرش در پیراهن گلدارش می‌جنبید و پاهایش لخت بود و با مرد در باریکه سایه‌‌ی کوچه‌ای دور می‌شد، دشنام می‌دهد. باربر چشم بر جلای تند گرماخیز سنگفرش دوخت و همچنانکه آن را می‌دید می‌دانست که باید راست برود و آن ته بپیچد. و به راه افتاده بود.

اکنون مدتها بود که در راه بود. پیش از ظهر به خیار پوست‌کنده‌ی خود گاز می‌زد که شنیده بود او را می‌خوانند. پیش از ظهر، گودی تنگ جوی لجن‌دار چرخهای گاریها را در خود گیر داده بود؛ مال‌بندهای فرسوده کج به هوا رفته بودند و نوارهای پهن پشمی‌شان آویزان بود و باربرها گرد خیارفروش ‌دوره‌گرد ایستاده بودند؛ و سوی دیگر ردیف آرام و مطمئن اتومبیل‌های کشیده با رنگهای گوناگون زیر آفتاب درخشندگی فلزی و داغ داشتند که از نزدیک بوی لاستیک گرمادیده و بنزین در هوا پریده می‌دادند. و ساختمانهای خیابان یا پنجره کرکری خود را بسته بوند، یا پرده‌های نیین از پیش دریچه‌ها آویخته بودند. و آنگاه شنیده بود او را می‌خوانند. نزد فروشنده‌ی تجارتخانه که او را خوانده بود رفت و دستور گرفت که بار را به نشانی خریدار برساند و فروشنده کاغذ نشانی را نوشته بود و به او داده بود.

و اکنون بار بالای گاری بسته شده بود و مرد نوار پهن پشمی از دو سو بسته به مال‌بند را به فشار سینه می‌راند و انگشتان دو دست بر دو چوب رنگ‌ریخته و ساییده‌ی مال‌بند می‌فشرد و پای از زانو خمیده بر چهارگوش‌های سنگفرش می‌فشرد و در گرمای ایستاده و مکنده خود را می‌فشرد تا به نشانی خریدار برسد.

راه تابها خورده بود و خطهای باریک بسیار دراز به دراز هم – از آسفالتهای گاهی کنده شده و گاهی ترک خورده و گاهی فروکشیده و همیشه لکه‌دار خیابانها و کوچه‌ها که زمانی از کفش‌های در زاویه‌های گوناگون روان و نعل چهارپایان و چرخهای گردنده جان می‌گرفتند – از پیش‌رفتن‌های مرد با شتابی فراخور رفتار مرد سویش می‌آمدند و زیر پایش می‌رفتند و از کنارش می‌گذشتند. دیری بود که بار را می‌کشاند و اکنون لرزه سنگین دو چوب مال‌بند و صدای خفه مفاصل و تن خسته‌اش که نفس تشنه و عرقدار می‎کشید می‌رفت و از میان لغزش داغ آهسته چهارگوش‌های سنگ که از کنارش می‌گذشتند سوی نشانی می‌رفت و هنوز به آن ته که باید بچیپد نرسیده بود که به چرخ یک لیمونادفروش رسید که در پیاده‌رو زیر سایه‌ی درخت کنار جوی خشک نگاهداشته بود.

تشنه‌اش بود. مزه‌ی شیرین لیموناد در دهانش گشت و حبابهای جهنده در گلو را به یاد آورد که اکنون آب سرخ و زرد توی بطرها بودند. ایستاد. جوانی کنار پسری بر لبه‌ی جوی چمباتمه زده بود. پسر پاهایش را توی جوی دراز کرده بود. جوان همچنان نشسته فریاد زد "آی بدو گلو تر کن نوش جونت خنک لیمونااااد." و برخاست

"یکی بده بینیم، با"

جوان بطری برداشت و آن را تکان داد و پولکش را کند و لیوان را از آب سرخ‌رنگ پر کرد و به باربر داد و پولش را گرفت. باربر اندکی نوشید. ترشروی گفت "این جوشونده‌س، با"

باز کمی نوشید و گفت "بیا با. نخواستیم. یه تکه یخ بنداز توش"

جوان داد می‌زد "بدو گلو تر کن نوش جونت خنک لیمونااااد."

باربر به پسری که نشسته بود نگاهی کرد و لیوان را سرکشید و باز نگاهی به پسرک کرد و لیوان را به جوان پس داد و راه افتاد.

صدای راه افتادن گاری را لای فشاری که می‌کشید شنید. گرم بود. و باز خشکی خارنده در گلویش می‌پراکند و دهانش ترشی پس از شیرینی گرفته بود. میدانست که تاکنون راهی دراز آمده است که پشت سر او دور می‌شود و دورتر می‌رود و کوچه‌ها و خیابان‌های دوردست آن در درهم چپیده‌اند و ایستاد و سر برگرداند و راه را دید که سوی بار می‌آید و پای برا می‌مانند، و بار، کنار چشم‌انداز گرم، با هیکل بلند و پفال، بر ارابه استوار، درون خشک و دربسته و با پوشش لعابی سفیدش از هرچیز آن‌سوی‌تر برتر می‌نمود. و مرد تشنه بود و دو چوب مال‌بند را گرفته بود و هنگامی‌که به راه افتاد و سینه بر نوار پشمی فشرد و دیگر اثر آرام‌کننده حبابهای جهنده رفته بود و تشنگی تند شده بود که انگار هرگز فرو ننشسته بود، درمی‌یافت که بار خیلی سفید، خیلی لعابی، خیلی روی ارابه و خیلی سنگین است. آنگاه به کوچه‌ای رسید و به یاد می‌آورد که مرد کاغذ نشانی را که خوانده بود گفته بود آن ته بپیچد، و پیچید، و می‌دانست در سوم.

در سوم در خانه‌ای بود که در و پنجره‌اش رنگ نخورده بود و شیشه نداشت، انگار ساختمانش هنوز به پایان نرسیده بود. در زد. باز همچنان‌که می‌کوشید در ایستاده بودن خود و بار را استوار نگاه دارد و برای این به دو چوبه مال‌بند بیشتر فشار آورد، در زد. باز در زد. و آنگاه فریاد خواب‌آلود مردی: "کیه؟" و اندکی بعد مردی در را باز کرد و همچنانکه باز میکرد گفت "کیه؟ صلات ظهری مردم کپیده‌ن." بعد که باز کرد گفت "چیه عمو؟" مرد زمخت و فرسوده می‌نمود.

باربر گفت "اینو آوردم"

مرد دو دل به بار نگاهی کرد. آنگاه پرسید "این چیه؟"

دو بچه ژنده‌پوش از باریکه میان تنه مرد و چهارچوب در بیرون آمدند. مرد فریاد زد "ده برین گم شین تو، تخم سگا. بازم بلند شدن. برین تو بکپین." و به باربر گفت "این چیه؟" بی‌حوصله بود.

باربر گفت "گفته‌ن بیارم اینجا." و سرگرداند و درهای کوچه را شمرد. همین در سوم بود.

باربر کاغذ مچاله نشانی را از جیب در آورد به مرد داد و گفت، "نوشته اینجا"" و او نیز خشمناک بود.

"خونه کی؟" نرم شده بود.

"چه میدونم"

"بابا عوضی اومدی. اینجا هنوز کسی توش نیومده... ما پاسبونی میکنیم."

باربر سری جنباند گفت "پس کجاس؟"

"من سواد ندارم." و مچاله کاغذ را به باربر پس داد. "اسمش را بلد نیستی؟"

"نه. گفتن کوچه چیز..." و پس از درنگی نام کوچه را به یاد نیاورد.

"اینجا نیست. این کوچه اسم نداره."

دشنام داد. دهانش خشک خشک بود. اندکی بعد گفت "پس یه ذره آب بده بخورم – بی‌زحمت."

مرد رفت. لنگه در باز بود و اکنون که مرد از میان آن رفته بود میشد دید که در دالان دو زن و چند بچه خوابیده‌اند. زنها سرانداز روی خود کشیده بودند. مرد برگشت کاسه کاشی فیروزه‌رنگی به باربر داد. یک تکه کوچک یخ با سوراخهای کج و آغشته به گل میان آب میلغزید. از باربر پرسید "این چی هس؟"

مرد آب را خورد و گفت "آزار"

بعد همچنانکه تکه یخ را که از توی کاسه مکیده بود زیر دندان میجوید، گفت "یخچاله. با برق کار میکنه. تازه اومده."

مرد همچنانکه کاسه را گرفت و همچنانکه به او می‌نگریست شگفت‌زده گفت "چه چیزها!"

"بگو چه سنگین. پدر سگ صاب. توش خالیه اما زور میبره." بعد گفت "خوب، حالا ما چکار کنیم؟"

"من چه میدونم." و بعد گفت "اینوقت ظهری همه خوابیده‌ن"

"حالا یعنی نشونی هم بهمون داده‌ن"

مرد گفت "بگرد پیدا میکنی. خدا قوت"

در کوچه به زحمت چرخید و از آن بیرون آمد و باز در جستجوی کوچه‌ای که پیدایش نکرد ارابه را کشاند و به همان کوچه نزد همان مرد بازگشت. چهره‌ی از کار فشرده مرد و اینکه یکبار بیدارش کرده بود از دشواری دوباره بیدار کردنش می‌کاست. باربر به در زد و به مرد که خسته و ناآسوده بیرون آمد و همینکه بیرون آمد و او را دید خشمگین شد، گفت "با، باید همینجا باشه."

"تو عمو امروز شیطون شدی‌ها. بگذار بکپیم. تو پیدا نمیکنی گناه ما چیه که نخوابیم؟ بگرد پیدا کن."

"آخه پدرسگ پیداش نمیشه کرد"

"برگرد بگو پیدا نشد."

"نمیشه."

"گناه ما چیه که نکپیم؟" مرد در را نبست و همچنان به باربر نگاه میکرد.

"تو کاغذ نوشته از سه راه باید سیخ بری پیش. دادم یکی خوند اینجوری گفت."

"شاید عوضی خونده. شاید عوضی نوشته. شاید باید چندتا پیچ دیگه بزنی. خلاصه اینجا نیس. اینجا هنوز آماده نیست که کسی توش بیاد."

"میگی چه کار کنیم؟"

"میگی ما چه کار کنیم؟"

"اگر هم بگیم پیدا نکردیم، فکر میکنن اصلن دنبالش نگشتیم."

"گناه ما چیه که نخوابیم." و در را بست.

و در کوچه به زحمت چرخید. میاندیشید شاید باید همین‌جا بیاورد که بعد کارش بیاندازند، و از کوچه بیرون آمد و اکنون سر خیابان رسیده بود.

خیابان از راهی که او آمده بود دراز و دور بود و انتهایش در گرما و غبار سفید آسمان ظهر تیر محو بود و ازین دست، کمی بالاتر، به ساختمانهای ناتمام میرسید. مرد نمیدانست چه کند و تشنه‌اش بود. یا روی کاغذ نشانی را عوضی نوشته‌اند یا مردی که آن را خواند بد فهمیده بود و به هرحال خودش نمی‌تواند روی کاغذ را بخواند؛ و یا نه عوضی نوشته‌اند و نه مرد بد فهمیده است و باید همین‌جا بیاورد و این مرد خبر ندارد و به هرحال نمیداند چه کند. و راهها از هر طرف با کوچه‌ها و درهای بسته می‌رفتند و همه خواب بودند و هوا گرم بود و او نمی‌دانست و تشنه بود. شاید بایستد تا تک هوا بشکند و کسی پیدا شود تا نشانی را بپرسد. حتمن کسی هست، کسانی هستند که بدانند او بارش را کجا باید برد اما یا بد فهمیده است یا به او عوضی گفته‌اند و حالا به هیچ‌کدام‌شان در این گرما و کوچه‌ی دورافتاده دسترسی ندارد و مردی که از تاکسی پیاده شده بود همراه زنی بود که کمرش در پیراهن گلدار می‌جنبید و پاهایش لخت بود و گفته بود "مگه آیه اومده تو این گرما؟"

نسخه‌ی پی‌دی‌اف

آبناز / حمید عرفان

2011-06-04T17:00:00.000-07:00

"لوح پنجم"/ به حمید عرفان

فراق بالی برای نشستن

اینگونه كه تو می‌مردی

كركسی
نشسته بر لا شه‌ی همزاد

آیا اینگونه زیباست روز و شب

می‌نشینی و جدا می‌كنی

ماه دلبخواه؟

می‌شناسمت

به بادیه‌های خاموش

یادبودی اگر هست

دامن آب و آتش‌ند

در بال فرشتگان

می‌بینمت

ای نوباوه‌ی جنگلها

در باد

بی‌پروا

كه می‌تركاند

بن هر چیزی را

كركس صحراها

- بهرام اردبیلی

آبناز – حمید عرفان

مدت مدید شده که می‌خواهم دفتر "آبناز"ِ حمید عرفان را که به زحمت دوستان برایم آمده بسپارم به این صفحه‌. قرارم بود چیزی بر سرش بنویسم. کمی‌ش را نوشتم، موضوع‌اش اشاره‌ی نیما بود به اینکه شعر کهن فارسی سوبژکتیو است یعنی نه اوبژکتیو. شرحم این بود که چرا با این سخن موافقت ندارم. نوشته تمام نشد، تمام هم نمی‌شود از بی‌حوصلگی. پس بس است به تعویق انداختن و بهتر دیدم که این مجموعه‌ی "آبناز" حمید عرفان را زودتر بسپارم تا نپوسیده میان فایلهای دیگر. کتاب در سال 1349 چاپ شده به نقل از "تاریخ تحلیلی شعر نو" و ناشر ندارد. اصل کتاب را ندیده‌ام، دوستی تایپش کرد و برایم فرستاد چندین ماه پیش که دستش درد نکند.

دفتر به همان ترتیب دفترهای دیگر این نسل شمایل‌بندی شده و شعرها نزدیکی دارد به شعرهای دیگران. مجموعه‌ی کلماتی که استفاده شده، و بازی‌های زبانی مشابه. ردی از دیگران هم در میان سطور هست که نشان می‌دهد از قرابت این گروه با هم. با دقت بیشتر نشان دادنی‌ست که چطور دایره‌ی واژگان و مضامین مشترک در این دفتر با شعرهای اردبیلی، اسلامپور، هوتن نجات و الاهی هست. کتاب دو بخش است به تعبیری، بخش اول متشکل از چند شعر بلند و بخش دوم که به "آبنازها" خوانده شده و شعرهای کوتاهتری را شامل می‌شود. شاید پیوستگی‌ای در میان این شعرهای از هم جدا باشد که برای فهمیدنش باید دقیق‌تر خوانده شود. من در این چند ماه، بارها به سراغ این دفتر آمده‌ام و بازخوانده‌ام. برای من آن لذتی که در خواندن دیگران هست، در این شعرها نیست شاید چون شعر اهمیتش را برای من، یا جدیتم را در شعر از دست داده‌ام. جایی دیگر، چه پیشتر و چه حال، چیزی درباره‌ی شعر عرفان ندیده و نخوانده‌ام. یادی هم از او جایی نشده، در همین تاریخ تحلیلی شعر نو، شمس لنگرودی هم اشاره‌ای نکرده و نه در میان یادداشتهای نوری‌علا یا براهنی اسمی از او آورده‌اند(البته اینها را از حافظه می‌گویم و چه بسا اشتباه می‌کنم)؛ پس یک شاعر مهجوری‌ست با یک دفتر که گاهی خطوط درخشانی دارد:

به جمجمه ریسمانی سُست

آویزان است

و در جوار فانوس

که از پیه آدمی میسوزد

کودکی

بیگناه

ستایشگر فرداست

آقای عرفان در تهران خانه دارد تا آنجا که می‌دانم و هنوز هست که کسی برود سراغش و بپرسد از آن روزگار و از روزگار حالای خودش. شنیده‌ام انتشارات تپش نو دارد کتابی ازاو یا درباره‌ی او آماده می‌کند، لابد شبیه آن کتابی که داریوش اسدی کیارس ساخته بود از برای بهرام اردبیلی. در این میان بیژن الاهی هم مرد که یادش گرامی. امیدوارم به همین زودی، کتابهای تازه‌ای و نوشته‌های قدیم‌ترش به چاپ برسد.

پرّان‌ها

بر دو بازوش

دهنش

حتی به کلام آخر

مزین نشد

نعش معطر

در آواز غزالان

و گِل خفته در کفن.

***

دیگر اینکه از همت دوستانی، فایل پی‌دی‌اف دو کتاب ارزشمند آقای آرامش دوستدار یعنی "ملاحظات فلسفی در دین، علم و تفکر" و همچنین "درخشش‌های تیره" به دست من رسید که بی‌هیچ اضافه و تفسیری اینجاسپاری‌شان می‌کنم، باشد که قدرشان با خواندن‌شان، بازشناخته شود.

ملاحظات فلسفی در دین، علم و تفکر

درخشش‌های تیره

درآمدی بر نقد نیمایی / محمود نیکبخت

2011-04-20T07:22:00.000-07:00

درست نمی‌دانم این مقاله کجا و کی چاپ شده(ظاهرن در کتاب اندیشه تا شعر یا مشکل شاملو در شعرآقای نیکبخت در اصفهان به سال 1374 چاپ شده). کپیه‌ای از آن همراه من هست، یعنی دوستی برایم ارسال کرد. مدتهاست می‌خواهم بازچاپش کنم. آقای محمود نیکبخت را دورادور می‌شناسم و احترام فراوان دارم به ایشان به خاطر همین مقاله و نوشته‌جات دیگرش.
این مقاله یکی از معدود نوشته‌های منصفانه‌ای‌ست که پیرامون نیما خوانده‌ام. هنوز که انگ مهاجرت بر پیشانی‌ام نخورده‌ بود، یکی از کارهای نارس مانده‌ام، خواندن و بررسی کتابها و نوشته‌جاتی بود که به نقد یا معرفی نیما پرداخته بود یا به هر کمینه‌ای، با نیما برخورد داشت. متاسفانه درباره‌ی "پدر شعر نو" مفصل نیست مکتوبات، نقد و جستار. کتاب‌نامه‌ای که تهیه کرده بودم در لبتاپ قدیم‌ام سوخت و حالا باید از حافظه بگویم که نمی‌ارزد به گفتنش بی دقت. اما آنچه بدیهی‌ست این است که به نوشته‌های منثور نیما، چون "حرف‌های همسایه" و "نامه‌ها"یش کمتر پرداخته شده. "نیما یوشیج و نقد ادبی" که ایرج پارسی‌نژاد نوشته و یکی، دو سال پیش چاپ شد، از این جهت که به یادداشتهای نیما پرداخته اهمیت دارد ولی در عین حال به جهت غرض‌ورزی نویسنده نارساست. دیگر کتابی که در دو سال گذشته چاپ شد و باز از همین جهت پرثمر است – و بیش از آنکه تحلیلی و منتقدانه باشد، گردآوری‌ست – "در تمام طول شب، بررسی آرا نیما یوشیج" نوشته‌ی احمدرضا بهرام پور عمران است که اگر حافظه‌ام یاری کند رساله‌ی دکتری یا چیزی شبیه این است. به هر روی به گمان من آنچه در مورد این دو کتاب اهمیت دارد این است که اولین باری‌ست که مجموعه‌ی یادداشتها و منثورات نیما مورد مداقه قرار گرفته و من امیدوارم این جریان ادامه بیاندازد.

– ا.س ح

درآمدی بر نقد نیمایی *

محمود نیکبخت

اندیشه‌های شعری نیما در نوشته‌های منثور او پراکنده است. اگر وی مجال نیافت به آراء شعری خود انتظام بخشد و بر اساس آن اصول و معیارها شالوده‌ی نقد نیمایی را سامان دهد، اغلب شاعران و شارحان پیرو او نیز، بیش از آنکه در این راه بکوشند، هر یک بر اساس طبع و دریافت خود به تفسیر آن ویژگیها پرداخته و به سلیقه‌ی خود مبانی شعر نیمایی را تدوین کرده‌اند (1) به همین سبب این نوشته‌ها، بیش از آنکه مبین جامعیت نگرش شعری نیما باشد، نشان دهنده‌ی دریافتها و معیارهای شخصی نویسندگان آنهاست. فقدان این شناخت و فراوانی تعبیر و تفسیرهای شخصی در این سالها باعث بسیاری انحرافها در شعر و نقد معاصر شده است. چه بسیار شاعرانی که با داشتن یک یا چند ویژگی از ویژگیهای تبعی و ضمنی شعر نیما (بی‌آنکه به ضرورت شعر واقعی امروز پی برده باشند و شعرشان هیچ نشانی از شالوده‌ی این‌گونه شعر داشته باشد) با کوتاه و بلند کردن مصراعها، با دگرگون کردن اوزان عروضی کهن، با پس و پیش آوردن قافیه، با به کار گرفتن مضامین و مفاهیم تازه و در نهایت با دست یافتن به صورتهایی دیگرگونه از قالبهای قدیم خود را و دیگران را نیز، به همین زعم، شاعر نیمایی دانسته‌اند. غافل از اینکه با توجه به اساس بدعت نیما، یعنی با داشتن آن نگرش و صناعت و طرز کار ویژه است که می‌توان از دگرگونی‌ها و نوآوری‌های نیما برای به وجود آوردن شعر واقعی امروز سود جست. همچنان‌که تنها با شناخت آن شالوده است که می‌توان به ارزش هریک از ویژگیها و معیارهای شعر نیمایی پی برد، اساسی را از غیر اساسی، ویژگیهای اصلی را از ویژگیهای تبعی تشخیص داد و از آنها به عنوان معیاری برای شناختن شعر واقعی امروز بهره گرفت. زیرا آن آرا، نه معیارهایی پراکنده، بل مصالح و اجزا گونه‌ای انتظام دقیق انتقادی هستند. نیما در جای جای نوشته‌های منثورش، آرا شعری خود را بیان کرده است. این مبانی و اصول را باید از نوشته‌های وی استخراج و منظم کرد و نیازی به آن همه شرح و تفسیر نیست.

اگر نیما توانست آن دگرگونی بنیادی را در شعر فارسی پدید آورد و چنان شوری برانگیزد که نظم مطلوب زمانه را در شعر به بار آورد، نه به سبب دگرگون کردن «اصل تساوی طولی مصراعها» و برهم زدن «اصل تساوی ارکان عروضی» شعر دیروز بود تا ما «وزن نیمایی» را «مادر بدعتها و بدایع وی» بدانیم و نه بر اثر «آشنایی با ادبیات فرنگ» و به پیروی از تحولات شعر اروپایی. بدون تردید، این دو ویژگی در شعر نیما جایگاه خود را دارند ولی دارای نقشی بنیادی نیستند. در این فصل، حرف هم بر سر ویژگیهای اصلی دیدگاه شعری نیماست و هم بر سر جایگاه هر یک از آنها. آشنایی با ادبیات اروپا، برای نیما، عاملی تمهیدی است. ولی (همان‌گونه که در این نوشته خواهیم دید) کوتاه و بلند شدن مصراع‌ها و کم و زیاد شدن شمار ارکان آنها یکی از ویژگیهای تبعی شعر نیماست و نه سرچشمه‌ی تمام بدعتهای وی؛ زیرا او، مانند هر هنرمند اصیل دیگری، نخست با فرهنگ عصر خود آشنا شد و به نگرش علمی و دستاوردهای هنری و شعری این روزگار دست یافت و فهمید «این اسباب و وسایلی که (هنرمند) به آن توسل می‌جوید به حکم حاکمی مسجل نشده، بلکه حاکم دقیق‌تر و حقیقی‌تر طبیعت زنده‌ی او و زنده‌های دیگر است.» زیرا «استتیک علمی به ما می‌فهماند که هنر طبعا تابع قیودی نمی‌باشد» و «برای او (هنرمند) رد و قبول هر سنتی بسته به نیازمندیهای اوست». بدین‌سان نیما به نقش دوران در چگونگی هنر هر عصر پی برد و دریافت که «هر طرز کاری ما را به طرف شکل و اثر مخصوص می‌برد». از این رو در برخوردی پویا با شعر دیروز آن را شناخت و به این اصل بنیادی رسید که: «شعر فارسی باید دوباره قالب‌بندی شود، باز تکرار می‌کنم نه فقط از حیث فرم، از حیث طرز کار». زیرا او می‌دانست که صورت و ساختار اثر هنری حاصل طرز کار (صناعت) و رفتاری‌ست که هنرمند با ابزارهای بیانی خویش در پیش می‌گیرد و این نیز تابع نگرش وی است. اگر نگرش شاعر دگرگون نشود، هیچ‌گونه دگرگونی اساسی در شعر به وجود نخواهد آمد. بنابراین در نگاه نیما شعر دیروز و امروز، از حیث دیدگاه و صناعت و صورت، با هم متفاوت هستند و هر کدام پاسخگوی ضرورتهای خاص دوران خویش‌اند.

ویژگی‌های شعر دیروز

اگر در شعر دیروز، جهان و واقعیتهای عینی و جزیی آن غایب است، خود به سبب آن است که شعر دیروز نتیجه‌ی ذهن کلی‌نگر شاعر دیروز است و نه حاصل پیوندهای واقعی شاعر با جهان. نیما می‌دانست که «شعر قدیم ما سوبژکتیو است، یعنی با باطن و حالات باطنی سروکار دارد. در آن مناظر ظاهری نمونه‌ی فعل و انفعالی است که در باطن گوینده صورت گرفته، نمی‌خواهد چندان متوجه چیزهایی باشد که در خارج قرار دارد». از این رو وی به این دریافت رسید که: «سرچشمه‌های قدیمی دست خورده‌اند و چون از حیث شیوه درونی هستند در دایره‌ی تنگی کم بار شده‌اند. شخصیتهای قوی و بارز دیگر نمی‌توانند آن‌طوری که باید و شاید از خود نشان بدهند. کار شیوه‌ی قدیم، تکرار مکرر است و به یادآوری شباهت دارد. آنچه باقی می‌ماند و پربارتر است رو به جهان بیرون نگاه می‌کند که درونی‌های شخص هنرمند از آن سرچشمه می‌گیرد و به منزله‌ی اصل است.»

جهان سرای جزء است و عین، ولی شاعران عارف این دیار و منظومه‌سرایان رزمی و بزمی بزرگ ما در پی تبیین دیدگاه ذهنی و کلی خویش بوده‌اند. شاعر مطلق‌جوی دیروز، ناگزیر از آن بوده که در شعر به انواع شیوه‌های بیان ذهنی و غیر عینی روی آورد. برای تببین ذهنیت گسترده و نامتعین خود، واژه‌ها و اشیا را به انواع نماد و استعاره و مجاز تبدیل کند و دلالتهای ذهنی خود را جانشین دلالتهای معمول و معهود زبان سازد. بر اثر همین صناعت غیرطبیعی و قراردادی و طرز کار ذهنی‌ست که چشم‌اندازهای بیرونی نیز در شعر کهن تبدیل به تصویرهای سمبولیک و نمادهایی ذهنی می‌شود. اگر برای نویسنده، زبان وسیله‌ای‌ست تا از آن بگذرد و به درون جهان راه یابد و اگر در نظر شاعر امروز زبان وسیله نیست، بل خود آیینه‌ی جهان است و "یکی از انواع ترکیب‌بندی‌های دنیای خارج است" (ژان پل سارتر، ادبیات چیست؟، ترجمه‌‌ی ابوالحسن نجفی، مصطفی رحیمی، انتشارات زمان)؛ برای شاعر مطلق‌نگر کهن، نه تنها زبان، بلکه جهان و اشیا آن نیز وسیله و نشانه‌ای هستند تا او از هر دو بگذرد و به مقصود ماورایی خود دست یابد. برای شاعر قدیم، جهان خود آینه‌ی عالم دیگر است و نشانه و زبانی برای آن:

در پس آینه طوطی‌صفتم داشته‌اند

آنچه استاد ازل گفت بگو، می‌گویم

شعر عرفانی، جهان مثالی است و نمونه‌ی تمثیل غار افلاطون. زبان مثال جهان است و جهان مثال آن مطلق. در نگاه آسمانی شاعر قدیم، اشیا صورت زمینی خود را از دست می‌دهند، پیوندهای عینی خود را وامی‌نهند و به صورتی مثالی پدیدار می‌شوند. تا ذهن نامتعین و گمشده در آن "همه‌جای هیچ جایی" شاعر، شاید در کالبد تهی آنها قراری گیرد. در شعر قدیم، هر چیزی خودش نیست و چیز دیگری است. همه‌ی نامها، نام مستعاری برای آن یگانه هستند و از جلوه‌ی او در یکسانی. همچنانکه تمامی ابزارهای بیانی متفاوت شعر نیز، در قالبهای قراردادی و ذهنی او، جلوه‌ای از یکسانی به خود گرفته و تبدیل به ابزارهای مطلوبی برای تحقق مقصود غایی او می‌شوند: مصراعها با تساوی طولی خود، ارکان و افاعیل با تشابه و تساوی وزنی خود، قافیه‌ها با تشابه و تکرارشان در پایان ادوار، همه با تساوی و تشابه و تکرار شاعر را یاری می‌دهند تا او بتواند به کمک آن زبان و جهان ذهنی شده، خواننده را جدای از دنیای عینیتها و تفاوتها و مستغرق در عالم معنی به سوی درک ذهنی مطلق راهبر شود. بدین‌گونه زبان، بیان، وزن، قافیه و به طور کلی صناعت و صورت شعر قدیم ماخوذ از نگرش ذهنی شاعر قدیم و در خدمت مطلوب او بود. شعر فارسی، پیش از نیما، قرنها در گذر ذهن بود. چندان با سلوک ذهنی خود و در راههای آسمانی، به جسجتوی آن "همه جای هیچ جایی" رفته بود که راه و روش این‌جهانی شعر را از یاد برده بود. چندان در مفاهیم کلی عشق و مرگ و زندگی... و در پی آن بیان ذهنی آنها بود که صورت زمینی و عینی آنها را از دست داده بود. شعر قدیم برای رسیدن به قاف معنی، تمام مرغها و پروازهای زمینی را از دست داده بود و تنها افسانه‌ی سیمرغی را درداشت. بنابراین هنگامی‌که خواننده پس از آن همه شعر تغزلی دیروز، خود را باز بر خاک می‌بیند، بی‌زبانی برای شر و عشق این‌جهانی خود، بی‌ بیانی برای تغزل زمینی خود و بی شعری برای آدم و عالم این زمانی خود، درمی‌یابد که ذهن مطلق‌نگر شاعر قدیم، شعر فارسی را به آسمانها برده بوده است و برای آنکه شاعر از آسمان به زمین، به عرصه‌ی این‌جهانی خود بازگردد، باید شعر فارسی از اساس دگرگون شود.

اساس بدعت نیما

بدین‌گونه نیما دریافت بدون به وجود آمدن یک دگرگونی اساسی، در نگرش شاعر نسبت به جهان، ایجاد هرگونه تغییری در ابزارهای بیانی شعر بی‌ثمر است. زیرا «ادبیات ما باید از هر حیث عوش شود، موضوع تازه کافی نیست و نه این کافی است که با پس و پیش آوردن قافیه و افزایش و کاهش مصراعها یا وسایل دیگر دست به فرم تازه زده باشیم. عمده این است که طرز کار عوض شود و آن مدل وصفی و روایی که در دنیای با شعور آدمهاست به شعر بدهیم... تا این کار نشود هیچ اصلاحی صورت پیدا نمی‌کند» زیرا این چگونگی نگرش و چگونگی پیوندهای شاعر با جهان است که صناعت یا طرز کار او را با زبان و وزن و سایر ابزارهای بیانی شعر مشخص می‌کند. برای بیان آن شخصیت یگانه که حاصل نگرش طبیعی شاعر امروز است، بالطبع، صناعتی طبیعی و نو نیز ضرور است. برای نیما مهم این است که «حقیقتا ما چه چیز را می‌بینیم و چطور می‌بینیم؟ شعر ما آیا نتیجه‌ی دید ما و روابط واقعی بین ما و عالم خارج هست یا نه، و از ما و دید ما حکایت می‌کند؟... وقتی شما مثل قدما می‌بینید و برخلاف آنچه در خارج قرار دارد می‌آفرینید و آفرینش شما به کلی زندگی و طبیعت را فراموش کرده است، با کلمات همان قدما و طرز کار آنها باید شعر بسرایید. اما اگر از پی کار تازه و کلمات تازه‌اید لحظه‌ای در خود عمیق شده فکر کنید آیا چطور دیدید؟ پس از آن عمده‌ی مساله این است که دید خود را با وسایل مناسبی بیان کنید. جان هنر و کمال آن برای هنرمند اینجاست و از این کاوش است که شیوه‌ی کار قدیم و جدید تفکیک می‌یابند. در نو ساختن و کهنه عوض کردن بیش از هر کاری، کار لازم این است که شیوه‌ی کارتان را نو کنید، پس از آن فرم و چیزهای دیگر، فروع آن یعنی کاری ضمنی و تبعی هستند.»

از این رو اساس بدعت نیما و سرچشمه‌ی تمام نوآوریهای او در شعر، همین نگرش طبیعی و نو داشتن شاعر امروز است. بارزترین تفاوت شاعر امروز با شاعر قدیم، تفاوت موجود میان دو نوع نگرش عینی و ذهنی آنهاست. همچنانکه اساسی‌ترین تمایز این دو گونه شعر، در حقیقت، همان تفاوتی است که میان دو نوع صناعت قراردادی و طبیعی آنها قرار دارد. این تمایز، بالطبع، سایر ویژگیهای شعر امروز را نیز از شعر دیروز متفاوت می‌سازد و شعر امروز را نه ادامه‌ی منطقی شعر کهن، بلکه برابرنهاد آن گونه شعر قرار می‌دهد. بنابراین با توجه به نگرش شعری نیما و آثار شعری او، به ویژه شعرهای دوران کمال وی، می‌توان ویژگیهای اصلی و تبعی شعر نیمایی را این‌گونه به ترتیب در آورد:

1 – چگونگی زبان : همان‌گونه که دیدیم، تمام ویژگیهای شعری نیما نتیجه دیدگاه عینی و صناعت طبیعی وی است. شاعر امروز برای بیان واقعیت‌های جزیی و عینی درون و بیرون خود و جهان، ناگزیر است که از دیدگاه ذهنی و کلی شعر دیروز و صناعت و صورت قراردادی آن فاصله بگیرد و به جزءنگری و صناعت طبیعی شعر امروز روی آورد و بکوشد زبان و تمام ابزارهای بیانی را به گونه‌ای به کار گیرد و به جزءنگری و صناعت طبیعی شعر امروز روی آورد و بکوشد زبان و تمام ابزارهای بیانی را به گونه‌ای به کار گیرد که هماهنگ با ضرورتهای درونی اثر باشد و بتواند "نظام طبیعی" این گونه شعر را پدید آورد. بدیهی است برای چنین شعری، مطلوب‌ترین زبان، همانا زبان گفتار و نثر است. این زبان، هم طبیعی‌ترین صورت کلام است و هم برای بیان، تازه‌ترین و گسترده‌ترین امکانات کلامی و کلمه‌ای را در اختیار شاعر می‌نهد. به همین سبب نیما به وضوح می‌نویسد: «همیشه از آغاز جوانی سعی من نزدیک ساختن نظم به نثر بوده است در آثار من چه شعر را بخوانید و چه یک قطعه نثر را. مرادم شعر آزاد نیست، بلکه هر قسم شعر است. هرکس این بینایی را نداشته باشد یقین بدانید چیزی از من نخواهد فهمید.» این ویژگی زبانی، در پیشرفته‌ترین شعرهای نیما به روشنی پیداست.

2- چگونگی بیان: دومین دستآورد و ویژگی اصلی شعر نیمایی، بیان عینی شعر واقعی امروز است. اگر نیما در هنر هدف اصلی را بیان تصویری به شمار آورده است به سبب آن است که قلمرو فرمانروایی هنرمند واقعی امروز، قلمرو اندیشه‌ها و معنی‌های تازه نیست. «در اشعار صنف قدیم هم معانی تازه یافت می‌شود. شعر واقعی را معنی تازه نه زیبا می‌کند و نه نو، کسی که دلیل شاعری او فقط این‌ست، شاعر نیست». آنچه از پیش وجود دارد جهان است و مجموعه‌ی تاثیر و تاثرات حسی شاعر نسبت به جهان. شاعر برای بیان این جهان محسوس و ملموس است که به بیان عینی و آفرینش تصویرهای تازه روی آورده، تصویر را نه به عنوان جزیی از شیوه‌ی بیان، بلکه به عنوان اساس بیان شعری می‌پذیرد. تصویر هم پیشرفته‌ترین نوع بیان را، برای عینیت بخشیدن به فضای شعر، در اختیار شاعر قرار می‌دهد و بیشترین امکان ارتباط‌پذیری را به شعر می‌بخشد و هم حد و مرزش را با عینیت و بیان توصیفی نثر حفظ می‌کند؛ تا شعر بتواند هم از بیان عینی سود جوید و هم استقلال و تشخص بیانی خود را نگاه دارد. از این رو شناخت تصویر و عینیت شعری، و درک تفاوت آن با توصیف و عینیت نثری، شناختی ضروری است که فقدان آن، بسیاری از شعرهای معاصر را به نثر و آثاری منظوم بدل کرده است. (اگرچه درک این تمایز مهم است، باید بر این نکته نیز اذعان کرد که در شعر امروز، شاعر از تمام ابزارهای بیانی و نثر و داستان بهره می‌گیرد و آنگاه با یافتن صناعت و ساختاری پیشرفته به آن کاربردها تعالی و تشخص شعری می‌بخشد.)

عینیت در نثر، عینیتی توصیفی است و وظیفه‌ی عمده‌ی آن، وظیفه‌ای تشریحی‌ست. در نثر میان وصف و موصوف همیشه فاصله‌ای‌ست که زبان نثر خود وسیله‌ای برای گذشتن از آن فاصله و رسیدن به موصوف است. در نثر، پیوند میان اجزا توصیف، تابع همان پیوندهای مالوف و معمول موصوف بیرونی است و جانشین و مابه‌ازایی زبانی برای آن است. حال آنکه در شعر، تصویر وسیله نیست. بلکه خود تنها شیوه‌ای از بیان است که تجلی اندیشه و احساس را در صورتی عینی و هماهنگ ممکن می‌سازد تا شاعر بتواند با کشف و آفرینش تصویرهای تازه، ناشناخته‌ای را آشکار کند، ادراک‌ناپذیری را فهم‌پذیر سازد. برای اندیشه و عاطفه، معادل تصویری تازه‌ای بیابد و آدمی را از چنگال انواع عادتها و ابهامها رهایی بخشد. تصویر به سبب همین بیان عینی و شهودی داشتن، بیش از هر نوع شیوه بیانی دیگری، می‌تواند شعر و انسان را در تحقق آزادی و رهایی از پیوندهای کهنه یاری رساند.

این اصل هم ناقض قرارداد "تساوی طولی مصراع‌ها" در شعر دیروز است و هم عاملی مهم در تعیین میزان کوتاه و بلندی مصراعها در شعر امروز؛ زیرا در شعر نیمایی طول هر مصراع، با توجه به فضا و مطلب تبیین شده در آن، خود تابع چند و چون مطلب است.

3- چگونگی وزن:

«خیلی احتیاط کنید از این کار که شعرتان را با آهنگ بلند بخوانید. در نهاد شعر موسیقی‌ای که هست موسیقی‌ی طبیعی‌ست. هنگام زمزمه در پیش خودتان که دارید شعری می‌سرایید برداشت هیچگونه آهنگی نکنید.

زنهار، زنهار... اگر شما به آهنگ موسیقی خودتان زمزمه کنید و شعر سازید بدانید شعر شما از حالت طبیعی دور رفته و شکل بعضی از اشعار کلاسیک را یافته است.

اساس این است که شعر شما شمرده و به حال طبیعی، مثل نثر طنین‌دار خوانده شود.»

نیما

نیما در مورد وزن دو هدف اساسی را دنبال کرد تا بتواند اوزان قراردادی شعر دیروز را در خدمت "انتظام طبیعی" شعر امروز در آورد:

الف – نزدیک ساختن وزن به طبیعت کلام یا کوتاه و بلند شدن مصراع‌ها (نفی اصل "تساوی ارکان" و "اصل تساوی طولی مصراع‌ها"):

در شعر نیمایی چگونگی وزن و طول هر سطر (تعداد ارکان مصراع)، از حیث کمیت و کیفیت، تابع ضرورتهای درونی مطلب و طول آن است و منطبق بر صورت طبیعی کلام. افزن بر این، هر مصراع باید به نحوی پایان یابد که استقلال وزنی آن حفظ شود.

«من رغبت دارم و دلباخته‌ی رغبت خود هستم که شعر را از مصراع‌سازی‌های ابتدایی که در طبیعت این‌طور یک‌دست و یک‌نواخت و ساده‌لوح‌پسندانه وجود ندارد و لباس متحدالشکل نپوشیده، آزاد کرده باشم.»

«وزن جامد و مجرد نیست و نمی‌تواند باشد. وزنی که من به آن معتقدم جدا از موزیک و پیوسته با آن، جدا از عروض و پیوسته با آن فرم اجباری است که طبیعت مکالمه ایجاد می‌کند. به شما گفتم در خصوص وزن شعر فارسی سه دوره را ممتاز دارد: دوره‌ی انتظام موزیکی، دوره‌ی انتظام عروضی – که متکی به دوره‌ی اولی‌ست – و دوره‌ی انتظام طبیعی که همسایه معقول پیش‌قدمی‌ست در آن. منظور همسایه می‌گوید – و در مقدمه‌ی مفصل خود ثابت می‌کند – که موزیک ما سوبژکتیو است و از اوزان شعری ما که به تبع آن سوبژکتیو شده‌اند به کار وصفهای اوبژکتیو، که امروز در ادبیات هست نمی‌خورد.»

ب: ایجاد وزنی هماهنگ در کل شعر (دور شدن از موسیقی تکرار و نزدیک شدن به موسیقی ترکیبی و تالیفی شعر امروز): به صورتی که وزن موسیقی نهایی هر شعری حاصل هماهنگی وزنهایی باشد که در سطرها و پاره‌های مختلف شعر به کار گرفته شده است تا وزن بتواند در تحقق بخشیدن به "انتظام طبیعی" اثر به کار آید. «زیرا یک مصراع یا یک بیت نمی‌تواند وزن طبیعی کلام را تولید کند. وزن که طنین و آهنگ معین است – در بین مطالب یک موضوع – فقط به توسط هارمونی به دست می‌آید. این است که باید مصراعها و ابیات دسته‌جمعی و به طور مشترک وزن را تولید کنند.»

نیما، برای تحقق این دو هدف، در نحوه‌ی کاربرد وزن و قافیه دو دگرگونی مهم دیگر نیز پدید آورد:

1- نفی التزام غیر طبیعی "وجود وزنی واحد در تمامی شعر"؛ تا هر مصراع بتواند، با توجه به ضرورتهای فضایی و بیان خود، به وزن و موسیقی طبیعی و مطلوب خویش نزدیک شود و هماهنگ با وزن دیگر پاره‌های شعر، "ساختار وزنی و موسیقایی" اثر را پدید آورد و در خدمت صورت و ساختار نهایی آن باشد. «در حالی که شاعر ناچار باشد از یک وزن معین و محدود پیروی کند، نخواهد توانست هارمونی لازم را – بنابر حالات و احساسات مختلف – به اثر شعری خود بدهد».

2- نفی قرارداد قافیه در شعر دیروز و نحوه‌ی کاربرد آن در شعر امروز (نفی "اصل تشابه اواخر ادوار")؛ نیما برای آنکه بتواند از قافیه، به عنوان ابزاری طبیعی، برای ایجاد موسیقی شعر خود سود جوید و با آن به وزن هر پاره‌ای از شعر، تشخص مطلوب را ببخشد و آن را از سایر پاره‌ها متمایز سازد از قافیه نیز کاربردی تازه به دست داده است. قافیه در شعر دیروز دارای دو ویژگی است: از نظر ساختمان متکی بر تشابه حروف است و از نظر جایگاه، محل آن در پایان ادوار و مصراع. ولی در نگرش شعری نیما، قافیه متکی بر تشابه حروف نیست و «ساختمان قافیه از شکل حروف بیرون رفته و اساس آن استوار می‌شود بر روی ذوقی سالم که طنین‌ها و هارمونی مطلب را می‌شناسد» زیرا: لازم نیست قافیه در حرف "روی" متفق باشد، دو کلمه از حیث وزن و حروف متفاوت نیز گاهی اثر قافیه را به هم می‌دهند. از نظر جایگاه نیز، محل قافیه در شعر نیما، تابع مطلب است و در پایان مطلب شعری می‌آید و نه در پایان هر مصراع. خود نیما می‌گوید «این وزنی را که مقصود من است قافیه تنظیم می‌دهد. جملات موزیکی را سوا می‌کند. رییس ارکستر است.» زیرا «قافیه مال مطلب است، زنگ مطلب است، مطلب که جدا شد، قافیه جداست. در دو مطلب اگر دو کلمه قافیه شد، یقین می‌دانم مثل من زشت خواهی دانست. قدما این را قافیه می‌دانستند. ولی قبول این مطلب بی‌ذوقی است. برای ما که با طبیعت کلام دست به هم می‌دهیم هرجا مطلبی‌ست در پایان آن، قافیه است.»

4 – چگونگی ساختار:

«اگر فرم نباشد، هیچ‌چیز نیست»

نیما

شاعر امروز با هماهنگی و تشکلی که میان اجزا شعر پدید می‌آورد به تمام ابزار و آحاد اثر خویش، هستی و هویتی می‌بخشد که بدون آن چنین تشخص میسر نیست. او به یمن همین صناعت و ساختار پیشرفته قادر است هم از تمامی ابزارهای بیانی نثر و داستان بهره گیرد و هم آن کاربردها را از مرحله‌ی نثری به مرتبه‌ی شعری ارتقا دهد و مانع از بین رفتن تشخص و هویت بیانی شعر شود. بنابراین اگر در شعر دیروز، صورت و قالب شعر قراردادی و صوری بود، در شعر امروز ساختار نهایی اثر مهم‌ترین دستاورد به شمار می‌آید. تمامم مبانی و ویژگیهای پیشرفته‌ی شعر امروز، فقط با آفرینش چنین تشکل و ساختاری می‌تواند تحقق یابند. این ویژگی، به همین سبب، هم درخشان‌ترین دستآورد شعر امروز است و هم بارزترین تمایز شعر امروز با شعر دیروز. *

(1) برای مثال مهدی اخوان ثالث در مقاله «نوعی وزن در شعر فارسی» (که برای شناختن وزن شعر نیما بهترین شرحی‌ست که تا کنون نوشته شده است) وزن را «مادر بدعتها و بدایع وی» می‌داند. رجوع کنید به کتاب بدعتها و بدایع نیما یوشیج، انتشارات توکا، تهران، چاپ اول 1357

جلال آل‌احمد در مقال «مشکل نیما یوشیج» مهم‌ترین عامل را: آشنایی با ادبیات فرنگ و تاثیرپذیری از تحولات شعر اروپایی می‌داند. رجوع کنید به: هفت مقاله، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1334.

محمد حقوقی در مقدمه‌ی کتاب «شعر نو از آغاز تا امروز» مبانی و اصول شعری نیما را (زیر عنوان موارد اختلاف شعر کهن با شعر نیما) در این پنج اصل تدوین کرده است: 1- کوتاه و بلندی مصراعها، 2- عدم رعایت قراردادها، 3- عدم سخنوری، 4- نوع ابهام، 5- نوع ساختمان. در این تقسیم‌بندی سوای اصل اول و پنجم که می‌تواند از ویژگیهای این‌ گونه شعر به شمار آید، سه اصل دیگر نه منطبق بر خصایص شعری نیماست و نه هیچگاه نیما درباره‌ی آنها سخنی گفته است. در این مقدمه، نویسنده مهم‌ترین ویژگی‌های اصلی شعر نیمایی (ویژگی زبان و بیان و وزن و قافیه) را به فراموشی سپرده و مانند دو نویسنده و شارح قبلی، درباره‌ی اساسی‌ترین ویژگی شعر امروز یعنی درباره‌ی صناعت این گونه شعر (که نیما بارها از آن با عنوان "طرز کار" سخن گفته و آن را بارزترین خصلت شعر امروز و اصلی‌ترین تمایز شعر دیروز و امروز دانسته) حتا کلامی نگفته است. برای بررسی بیشتر این تقسیم‌بندی و مقدمه می‌توانید رجوع کنید به: کتاب شعر، مقاله‌ی «برزخ دیروز و امروز» از نگارنده، انتشارات مشعل، اصفهان، 1371.

* تمام نقل‌قولهایی که از نیما در این مقاله آمده است از حرفهای همسایه، انتشارات دنیا، چاپ اول 1359.

فایل پی‌دی‌اف مقاله را از "اینجا" دانلود کنید.

دل چه پیر شود، چه بمیرد / آریا آریاپور

2010-09-02T04:51:00.000-07:00

دل چه پیر شود، چه بمیرد

عزیز من! باید بتوانی به جای سنگی نشسته، ادوار گذشته را که توفان زمین با تو گذرانیده، به تن حس کنی. باید بتوانی یک جام شراب بشوی که وقتی افتاد و شکست، لرزش شکستن را به تن حس کنی.

باید این کشش تو را به گذشته‌ی انسان ببرد و تو در آن بکاوی. به مزار مردگان فرو بروی، به خرابه‌های خلوت و بیابان‌های دور بروی و در آن فریاد برآوری و نیز ساعات دراز خاموش بنشینی. به تو بگویم تا اینها نباشد، هیچ چیز نیست.

"دوم" از "حرف‌های همسایه"، نیما

در بغض تو گيسوست

که بر باد مي‌رود

از بلنداي حوصله‌ات

و صداست که مهربان مي‌ميرد

شناورم در فضاي عميق دل‌تنگي

با ستوني به دوشم

پوشيده از غرابت بازارهاي پير

- پنجم، از بخش اول "دل چه پیر..." -

1- کوله‌بار و امیدم را برداشته، از بلاگفا به اینجا آمدم. چیزی ننوشتم که هراسم بشود و اگر نوشته باشم هم، باکی‌م نیست و نبوده. این‌که حکومت پیش از آن‌که خود تحریم شود، مردم‌اش را تحریم کرده، بدیهی‌ست و گفتگو ندارد. گردانندگان بلاگفا، حرمت نگه نداشته، اطلاعات و خصوصی‌های ما بیچاره‌ها را که دستمان از کلمه هم کوتاه است، به بربرها و جانی‌ها فروخته، لابد آنها هم از سر ناچاری و فلاکت. پیشنهاد من این است اگر عرضه‌ی نگه داشتن امانت ندارید، شجاعت کنار کشیدن داشته باشید.

2- کوله‌بار و امیدم را برداشته، آواره‌ی کوچه‌های خیس و سنگفرش‌های چرب و زبان ندانسته شده‌ام. غربت افسانه‌ست، وگرنه در شهر خودم هم، کمتر بیگانه نبودم. حالا لابد روزی برسد که دلم برای خیالی، بویی، کوچه‌ای و خانه‌ای تنگ شود. " قفس دارد آدمی که صدا در او تکرار گذشته‌ست".

3- کوله‌بار و امیدم را برداشته، خوشنودم. اینجا خانه‌ی من است و پناهم سقفی از کلمه. دورم اما به معاینت دوستانی که بر من همیشه بزرگوار بوده‌اند، نه از کاشانه که "شاخه‌ی آویخته‌"ی غزل است و "دو خط فارسی‌"ست.

دیدم آقای "قاسمی" در سایت "دوات" برداشته از این کتابها، و آنجا بازنشر کرده. خدا خیرش دهد که لااقل امیدی شد و اینکه حالا می‌دانم، این جایی‌ست که راه خودش را بازکرده، و دارد به آن‌چه می‌خواسته رسیده باشد، که خوانده شدن این دفترهاست، نزدیک می‌شود. حالا اگر مستقیم چیزی ندیده‌ و نخوانده‌ام، اما اقبالی را می‌بینم که به این شعرهای فراموش شده و خاک گرفته دارد برمی‌گردد و همین فال نیکوست. این‌که از انحصار بیرون آمده، نیکوست. این‌که در سایت‌ها و مجلات دیده‌ام که حرفهایی زده می‌شود و نه فقط آمده از دایره‌ی محدود آدمهایی که دنبال هاله‌اند تا بر سرشان نمد بگیرند از آن، و به حکم جهل ناخواسته‌ی ما که هزار دلیل داشته، بر اریکه‌ای پوشالی خود نشانده بودند همه‌ی این سالها؛ فال نیکوست. این‌که این‌جا نقش کوچکی در این بازگشت داشته، فال نیکوست.

از آخرین بازسپاری، سالی می‌گذرد. سالی که برای من مرض بود و نکبت و هله – با این همه – بسیار آموخته‌ و تجربه اندوخته‌ام. سالی که برای هر ایرانی، پر بود از دلهره و اضطراب و همچنان هم هست. ما به هم نزدیک شده، از هم فاصله داشته، به هم گوش دادیم و خاموش شدیم و زیر خاکستر پنهان. دنیا پر از صدای ماست، هرچند صدای خاموش و صدا معجزه دارد. "من به این خواب موذیانه معتقدم". و شعر زبان ماست و تربیت ماست و خاطره‌ی جمعی‌ی ماست با هرچه مخالفت که بر آن باشد، واقعیت را چه کار کنیم؟

اگر نیما نبود، شاید برنگشته بودم و این حرفها را حالا نمی‌زدم، هرگز نمی‌زدم:

"برادر جوان که در اندیشه‌ی کار خوب کردن هستی! شاعر باید تنها باشد و خیال او با دیگران. در یک تنهایی‌ی مدام، در یک تنهایی‌ی موذی و گیج‌کننده، باید به سر برد. تا این‌که طبع او تشنه شده، معاشرت هم بتواند برای او سودمند باشد و فواید آن را در حین حشر و نشر با مردم، بیابد. این تنها نصیحتی بود در این خصوص."

حرفهای همسایه 27، شهریورماه 1323

اما

"دل چه پیر شود، چه بمیرد"

آریا آریاپور

"آریا آریاپور" و این مجموعه‌ی "دل چه پیر شود، چه بمیرد" یاد مرا از "خوان رامون خمینس" می‌آورد و "ای دل بمیر یا بخوان!"؛ و این تداعی شاید، بی‌دلیل، از عنوان دو کتاب آمده باشد.

من که نمی‌دانم، نمی‌شناختم آریاپور را، اول همین تازگی، نوشته‌ای خواندم از آتفه چهارمحالیان در سایت تازه‌ی کوروش اسدی، خیشخانه، و یادم آمد که جایی، چند خطی، گذشته‌تر، خوانده بودم. نمی‌دانم توی "تاریخ تحلیلی شعر نو"، شمس لنگرودی اشاره‌ای کرده یا نه. یادم نمی‌آید و حالا دسترسم نیست. اما آنچه از یادداشت خانوم چهارمحالیان دستم گرفت این‌ها بود:

نام ایشان "حمید کرم‌پور" است و از اهالی مسجد سلیمان، چون بعض دیگر شاعران آن دهه‌های چهل و پنجاه که از آنجا آمدند.

در حلقه‌ی "موج ناب" بود با منوچهر آتشی و سیروس رادمنش و هرمز علی‌پور و سید علی صالحی و یارمحمد اسدپور. (این "اسدپور" را هم، من نمی‌شناسم!)

همین یک مجموعه، تنها میراث اوست و ظاهرن مانند خیلی‌های دیگر که آن دوره دفتری از خود گذاشتند و سپس‌تر سر خویش گرفته و رفتند، از انتشار مجموعه‌ای دیگر انصراف داد. اینطور می‌گویم چون گمان ندارم شاعری با این تسلط، از شعر انصراف بدهد! این هم هست که برای خیلی‌ها، بارقه‌ای می‌آید و استعدادی که در او شعبه دارد، جوانه زده، به بلوغ نرسیده، می‌پژمرد و این به خیلی چیزها بسته‌ست. کسی‌که دلش سوخته باشد و در او جدیتی باشد، اگر یکبار "حرف‌های همسایه"‌ی نیما را بخواند، کافی‌ست که خودش را تا مدتها یا هرگز شاعر نخواند و یا حتا، رها کند. این راه سختی‌ست که علاوه بر زحمت و پشتکار، ازخودگذشتگی می‌خواهد؛ که آدم صادق با خودش، اگر آن را بفهمد، یا کناره می‌گیرد و یا چون نیما و شاملو و رویایی و معدود دیگران، خودش را گشوده، روزگار تنگی می‌گذراند. – بله. حالا شنیدم کسی گفت حرف گنده‌تر از دهانت نزن؛ کتابت را بگذار و برو پی کارت. – لیک:

"بر اگر نيايد ماه

اندوه‌ت حکايتي‌ست

اما

از حوصله نيفتي

که روزگار

دهاني فاحشه دارد"

- شعر دهم از بخش دوم -

تا کمی پیش‌تر که ح.هاتف چند شعری از این مجموعه را خواند. اگر نبود این عزیز، قبلن هم گفته‌ام – باید این‌جا را به بایگانی می‌سپردم. بهشتش باد که همیشه "بهشت" می‌گوید و من هنوز معنایش را ندانسته‌ام. و همین تازگی، همه را تایپ کرده برای من فرستاد. به خودش گفتم چیزی بنویس بر پیشانی‌اش بنشانیم، که فرصت نداشت و من هم فوت وقت نمی‌کنم. بهتر که چیزی بعد از خوانده شدن این دفتر، نوشته شود. همه‌ی زحمت بر عهده‌ی او بود و من تنها اینجاسپاری‌اش می‌کنم. مانند گذشته، باز هم تکرار می‌کنم که جمع شدن این کتابها، که تعدادی هم نیست، به همت دوستان بوده و اگر تنبلی و تنگی وقت من نبود در تایپ کردن، چندتای دیگری هم در دست هست، که هنوز به انجام نرسیده – حالا شرمنده‌ی زحمت دوستانی نبودم که با سختی، چند مجموعه‌ی دیگر را یافته و به من رسانده‌اند و صدالبته توی همین ایام، آن‌ها را نیز، به این‌جا می‌آورم.

***

یادداشت -

یادم می‌آید نوجوان که بودم مزخرفاتی توی سرمان کردند، توی مدرسه و از ایدئولوژی‌ای که پس‌مانده‌ی جنگ بود و تازه می‌خواستند این میلیشیای غریب و از خودبیگانه را بازسازی کنند و بنیان‌گذار فقید شده بود و خلیفه‌ی تازه به دنبال گارد قزلباشان تازه بود؛ کتابی از جایی برایم آمد که اسمش را یادم نیست، نویسنده‌اش یک "حضرت"ی بود به نام محمدصادق طباطبایی تهرانی، اگر حافظه اشتباه نکند. کتاب "کرامات" علما بود. آن‌وقت هنوز دور به امثال "بهجت" و اینهایی که تازه به گود آمده‌اند و من نمی‌شناسم، نرسیده بود و ازین کتابها هم جز "قصص العلما" که برای خودش عمری داشت، خبری نه. دو جلد داشت، رنگش کرم و قهوه‌ای بود و در آن بسیار آورده بود از معجزات مفاخر متاخر شیعه و غرایبی که داشتند و آنها که با آقای شماره‌ی دوازده دیدار کرده و ازین دست افسانه و مزخرفات. بعدن فهمیدم الگوی این کتابها، مثلن "تذکرة الاولیا"ست یا "نفحات‌الانس". با فاصله‌ای بسیار، که کمینه در زبان آنها چیزی هست که همان هم درین کتابهای ساخته نبود - و به کسی برنخورد آن داستانهای بایزید و فضیل عیاض و ابراهیم ادهم و دیگری و دیگری برای من فرق با این خزعبلات ندارد، گیرم که روایت پیچیده و زبان‌مدارتر-. یک عرفان مجعول و ساخته، برآمده از فقها که این برای خودش حکایت و ماجرایی‌ست که سر درازی دارد. القصه این‌ها همه از یاد من رفته بود – یعنی بازی‌ی مندرسی بود عوایدش پیدا... تا عمری گذشت و سر از مکاره‌بازاری آوردم که شعر بهانه‌اش بود. البته شعر ما همیشه دستخوش همین بازی‌ها بوده، اما... متولیانی دیدم که انبار کتابها درست کرده‌اند از همین چیزهایی که اینجا پیدا می‌شود که انگار برای آنها، کتاب جفر بوده و کیمیا. این‌طور که یک دوره‌ی تاریخی‌ی شعر ما دست اینها خاک می‌خورد و می‌پوسید و من فکر کرده بودم این باندبازی‌ی صرفی‌ست که در تمام محافل هنری هست و اختصاص هم به مملکت ما ندارد، با اشکال مختلف. و کم نبودند دوستان و کسانی که چون من، مدتها به دنبال آن دوره‌ی تاریک، چرخیده بودند. با خودم گفتم برای آنها این‌طورست، برای من نیست. سهمی از فرهنگ مملکتی‌ست به تاراج رفته و همین شد که این صفحه، چهارسال پیش گشوده شد. بدِ ماجرا اما سپس‌تر معلومم شد. وقتی کتابی دیدم که از شاعری که "هفت‌پیکر" سروده، برهنه‌ای کپرنشین ساخت و بی ‌سوادِ فارسی که غایتش یوگا و روزه‌ی سکوت بوده. یا دیگری که سر در خانقاه می‌چرخاند و تن به سماع می‌دهد و قطبِ عالمی‌ست. یا دیگری که در جلدش "علی" می‌آید و از لبهاش حق متجلی‌ست. اینها همه یادم را از نوجوانی آورد که خوانده بود آسید جمال نامی که با میرزا جهانگیرخان قشقایی می‌نشست، در تخته فولاد اصفهان با مرده حرف می‌زد! و رفته بود از بوی عفن، نوجوان. این حرفها مخصوص به همه نیست البته، که دستی بر شعر دارند. اما همین عوام‌فریبی‌ها و بازی‌بازی‌ی اینها، همین پناه گرفتن در هاله‌ای از افسانه و راز، همین کاری که سالهاست در فرهنگ و سنت عرفان‌زده‌ی ما هست، همین‌ها که اشباحی مقدس‌نما می‌سازند، شاعری که در پس پرده می‌نشیند و داعیه‌ی ولایت دارد؛ عرصه را بر جدیت تنگ کرده، اعوانی صوفی مسلک دور خود می‌سازند و با این همه، ادعای مدرنیست بودن‌شان، آسمانی را پاره کرده. این‌ها درد دارد. اثر خودش حرف می‌زند لابد و هیچ متصل به خالقش نیست! این حرفی‌ست که خیلی شنیده‌ام، ولی من از هرمنوتیک این را نمی‌فهم. می‌گذارم به حساب بی‌سوادی‌ی خود. از خودم می‌پرسم چطور کسی‌که روش تازه دارد در ترجمه، کارش را توضیح نمی‌دهد و در خانه‌اش پنهان می‌شود و مدام می‌پاید خودش را از کسی که مبادا پرسشی داشته باشد از او؟! شاید که نه، حتمن توضیحی برای این همه هست و لابد نیشخندی. آرزوی قلبی من دیدن و شنیدن همان نیشخند است کمینه. آن کتابها و کرامات، تهی‌مغزهایی ساخت که حالا به دنبال رد عبای خلیفه لیس می‌زنند زمین را و با چشمهای سفید و کور گلوله به مردم می‌اندازند. مانده‌ام این رازواره‌گی و قداست، در پی‌ی تولید چه بلاهتی‌ست!

من "کدخدا رستم" شده و اینها را می‌گویم. کاش کسی برای یکبار هم که شده، نیمایی کند.

***

دوم.

غیبت طولانی، بی‌دربایست نبود و این‌طور هم نبوده که در این مدت، هیچ نکرده باشم. حکایت من، حکایت نسخه‌نویس‌هایی‌ست که در گذشته‌ای نه خیلی دور، از روی کتاب‌ها برداشته و دوباره می‌نوشته‌اند. نمی‌دانم این تکلیف دبستانی، هنوز برای بچه‌ها هست که از روی "بابا آب داد"، صفحه سیاه کنند یا نه. ولی من از همان کلاس اول هنوز، هر روز "مرد آمد" را مشق می‌کنم! و توی سالی که گذشت، به لطف بازخوانی‌ی "نامه‌ها" و "حرف‌های همسایه" دانستم مردی که آمد نیماست و نه در ماضی، در مضارع و در مستقبل. انگار او "همیشه دارد می‌آید" و با اسب رخشش و من همیشه از او جا مانده، ندانسته، می‌مانم. برای همین دِینی که حالا به نیما دارم، از گذشته بیشتر، حرفهای همسایه و نامه‌های نیما را حالا در صفحه‌ای که "مرغ آمین"ش می‌خوانم، می‌آورم. گمان دارم نیمای نویسنده، نه تنها کم از نیمای شاعر نیست، که گاهی، از او پیشی گرفته، بر او نهیب می‌زند. از طرفی، اندیشه‌ای که در زمینه‌ی شعر اوست، بس پرمایه‌تر از برداشتی‌ست که مثلن "اخوان ثالث" در "بدایع" نمایان می‌کند. درست این است که بر این نیمای اندیشمند، هیچ نوشته نشده. این هم از فقر آکادمی‌ی ما می‌آید و هم از بی‌توجهی‌ی روشنفکر. خنده‌دارست که "نامه‌ها" از سال هفتاد و شش به این سمت بازچاپ نشده و خنده‌دارتر این‌که همان هم، اولین بارِ چاپ کاملش بوده بعد از تقریبن چهل سال از مرگ نیما. اسفناک‌تر "درباره‌ی هنر و شعر و شاعری"ست که به انضمام "حرفهای همسایه" و "نامه به شین پرتو" و "درباره‌ی زندگی‌ی هنرپیشگان" و "تعریف و تبصره" و چند یادداشت و مقاله‌ی دیگر، تازه سال هشتادوپنج برای اول‌بار، با هم در یک مجموعه منتشر شده و همان هم حالا نایاب است و بازچاپ نشده! درست است که این‌ها جداجدا، در دهه‌های پیشتر، طبع شده بودند، اما مگر نمی‌گوییم نیما پدر شعر نوست؟ من گشته‌ام، بیش از ده جلد کتاب درباره‌ی نیما و در حاشیه‌ی نیما در همه‌ی این سالها نوشته نشده که مهمترین‌اش یکی همان کار اخوان است و دیگری زندگی‌نامه‌ مانندی که سیروس طاهباز جمع کرده. درباره‌ی نیمایی که مقاله و یادداشت و نامه‌ها دارد، که بی‌اغراق به سه هزار صفحه می‌رسد؛ هیچ ندیده و نخوانده‌ام جز مثلن پاره‌هایی که اختصاصی نبوده، این‌جا و آن‌جا. با این وضع، غصه برای شعر دهه‌ی چهل و پنجاه خوردن، احمقانه است. بهتر است بگویم آن‌قدر کار هست، که به غصه نرسد آدم. "گویا بارها برای شما گفته‌ام اما چه ضرر دارد که تکرار کنم: شما را زمان به وجود آورده است و لازم است که زمان شما را بشناسد." - حرف همسایه‌ی چهارده

***

در نفس‌هاي‌ت صنوبري‌ست

که با دهان گريه مي‌خواند

پس
باران را به نام مي‌خوانم

و با ديدن اولين پرنده مي‌پرم

زخم بلند :

اي زنده‌گي

تومار دويدن‌م بيامرز

که چرخشي دل‌فرساي

بر دايره داشته‌ام .

- نوزدهم، از بخش دوم -

"دل چه پیر شود، چه بمیرد" – آریا آریاپور

چهارشنبه خاکستر / تی.اس. الیوت ترجمه الهی

2010-08-28T05:41:00.000-07:00

چهارشنبه خاکستر - تی. اس. الیوت / الهی

خیلی فاصله افتاد از آخرین بارِ اینجایی شدنِ کتابی، دلایلش هم بماند برای خودم. یک کتاب از "کاظم تینا" بود، دست گرفتم تا برسانم‌اش این‌جا، که هنوز نشده. پس به لطف دوستان که به فکر بودند، "چهارشنبه خاکستر – تی. اس. الیوت" با ترجمه ی الهی، تایپ شده و آماده برایم آمد – اگر حامد نبود که این‌ها را به من برساند، هربار به نحوی، لابد خیلی وقت پیش باید بساط را برمی‌چیدم – و من، که نخوانده بودم‌اش پیش‌تر، تنها دستکاری ‌ اندکی در چیدمان و شکل دادن برای بستن‌اش در پی‌دی‌اف، به کار بستم و جز این باقی‌ی زحمت بر دوش حامد بود. توضیح دیگر که اگر این یکی هم ترجمه‌ای ست از الهی، از اتفاق است وگرنه من تاکیدی نداشتم که هرچه کار از الهی‌ست را پشت هم اینجا گرد آورم، که البته خود مایه‌ی مسرت است.

اما "چهارشنبه خاکستر"

شعر بلندی‌ست که " به گفته‌ی خود الیوت، از شعرهای جداگانه پدید آمد. شعرهایی که تک‌تک، یا به گونه‌ی گروه‌های دوسه‌تایی، از ۱۹۲۵ تا ۱۹۲۹، در نشریات مختلف، به ترکیب‌های گونه‌گون، درآمده بود. به شکل حاضر، و به نامی واحد، نخستین بار، در ۱۹۳۰ درآمد. الیوت می‌گوید این راهی‌ست که از خلال آن ضمیر و اندیشه‌ی او می‌نماید که مراحل تکامل را در طول سال‌های شاعری پیموده باشد – این که چیزهایی جداگانه بپردازد و بعد ببیند چگونه می‌شود میان آنها مرکزیتی ایجاد کرد و یک نوع «کلّ» از آنها ساخت." – توضیحی از الهی‌ست در اشاره – می‌افزایم که این قطعات جدا از هم، پس از چرخش الیوت به مسیحیت و گرایش متعصبانه‌اش به آن پدید آمده و شاید از همین روست که مرجعیت کتاب مقدس، دانته، شکسپیر و مناجات‌نامه‌های کلیسایی در آن قابل ردیابی‌ست. از طرف دیگر همین گرایش الیوت به مسیحیت می‌تواند تمایز قابل ملاحظه‌ای را که میان "چهارشنبه خاکستر" و دفترهای پیشین‌اش، مانند "سرزمین بی‌حاصل"، وجود دارد توضیح دهد؛ و دقت در انتخاب آقای الهی در برگرداندن این شعر بلند از میان تمام کارهای الیوت در کنار باقی‌ی آثاری که از میان آثار دیگران برگزیده – مانند حلاج، رمبو، کابافی و حتا میشو - هم نمایانگر گرایش مترجم است به گونه‌ای عرفانی – مذهبی و این چیزی‌ست که من در میان شعرهای خودش – آنها که خوانده‌ام و اینجا هم هست - ، کمتر جسته‌ام !

چون زمان می‌دانم همیشه زمانست

و مکان همیشه مکانست و فقط مکان

و آنچه شونده‌ست شونده‌ست فقط برای یک زمان

و فقط برای یک مکان

شادم که چیزها چنانست که هست و

روی می‌تابم از چهر خجسته

و روی می‌تابم از آوا

چون دگرباره امید بازگشت نتوانم داشت

پس شادم که بایدم چیزی ساخت

تا بدان شاد شوم

- چهارشنبه خاکستر، از قطعه ی اول -

برای حظ بیشتر، لینک اصل شعر را که به سادگی با کمک گرفتن از گوگل پیدا می‌شود، اینجا می‌گذارم که با دقت در آن ظرافت برگردان الهی و زیبایی‌ش، دوچندان می‌شود. علاوه بر آن یک مقالچه‌ای هم دیدم که خواندن‌اش برای آشنا شدن با این اثر الیوت خالی از ضرورت نیست و لینک آن را هم می‌آورم.

خاهر خجسته ، مادر قدسی ، جان ِ چشمه ، جان ِ باغ ،
مگذار که خود را با دروغ به سُخره بگیریم
بیاموز روی آریم و روی نیاریم
بیاموز در سکون بنشینیم
حتا میان این صخره‌ها،
آرامش ما درخواست او
و حتا میان این صخره‌ها
خاهر ، مادر
و جان ِ رودبار، جان ِ دریابار،
مگذار در جدایی باشم
و بگذار بانگ من فرا تو آید.

- چهارشنبه خاکستر ، از قطعه ی ششم –

اصل شعر ( Ash Wednesday )

مقالچه ای درباره ی چهارشنبه خاکستر به قلم C.E. Chaffin

پس‌نوشت.

وقتی دوستی که دارد پروژه ی دکتراش را تمام می کند، چند روز پیش می‌گفت با استاد راهنمایش گپ که می‌زده، استادی که از قضا ایرانی نیست و می‌آید ومی‌رود و بماند که کیست، و کارهای اخیرش را نشانش می‌داده، استاد با هیجان زیادی گفته این‌که حوصله داری برای کار کردن پس از ماجراهای چند ماه اخیر، تحسین‌برانگیز است و گفته وقتی داشته می‌آمده ایران، انتظار نداشته که او – آن دوست – توی این چند ماه کاری کرده باشد برای تزش و اینکه حق می‌داده به اگر کاری نکرده بود و به همه حق می‌دهد اگر دستشان به کاری نرود؛ گفتم آیا همین هم نشان افسردگی‌ست که بعد از این همه که شده، یکی مثل تو خودش را غرق می‌کند در کار؟!

چهارشنبه خاکستر

نخستین بازسپاری: مهرماه هشتادوهشت

ساحت جوانی / هانری میشو / ترجمه بیژن الهی

2010-08-23T01:44:00.000-07:00

Lieu est Poème. Et Poème est verbe. Hors du verbe : verbiage, gaspillage de semence. Le Poème est création de mondes. Mais le Poème est au-delà du Poème. Le Poème ne dit que l’exil du Poème. Tout acte créateur replace l’homme dans sa négation..Faire, c’est nier

- Roger Giroux ; SOIT DONC CELA –

ساحت جوّاني – هانري ميشو / بيژن الهي

"ميشو راجع به خودش مي‌گويد : "اگر يك در خروجي يافته بود، ديگر اين‌جا نبود، اين را مي‌توان مطمئن بود." اما حالا ميشو، خواه‌ناخواه،‌ هنوز اين‌جاست، ميخكوب بر مكاني كه در عالم برايش معين شده و نمي‌تواند از آن در برود. "و به خود مي‌گفتم: درخواهم آمد ؟ درخواهم آمد ؟ يا اين‌كه هرگز در نخواهم آمد ؟ هرگز ؟"

در ميشو ميل استيصال‌آميزي هست به گريختن. رفتن،‌ هركجا باشد،‌ كوركورانه، بي‌باروبنه، به جستجوي يك دنياي ديگر. رُك مي‌نويسد : "جنين مي‌خواهد بيرون باشد." و جاي ديگر : "دلم مي‌خواهد هرچه پيش آيد، اما زود. دلم مي‌خواهد بروم. دلم مي‌خواهد از تمام اينها فارغ باشم. دلم مي‌خواهد باز از صفر شروع كنم. دلم مي‌خواهد از اينها در بيايم." در اين طلب خروج و تبديل، آرزويي وجود دارد به نشانيدن يك تاشَك جديد هستي به جاي آنچه هست : "يك روز در بيست سالگي، يك اشراق ناگهاني در او گرفت. او، سرآخر، متلفت ضد زندگي‌ش شد و اين‌كه بايد آن انتهاي ديگر را بيازمايد." ميشو درباره‌ي خودش چنين مي‌نويسد.
ولي آيا انتهاي ديگري هست؟ رفتن، يعني گريختن از فضا، اما براي اين‌كه همه‌جا آن را بازيابيم. فضاي دروني، فضاي بيروني،‌ از هر طرف همان فضاي خطرناك گسترده‌ست. چگونه از زير سلطه‌اش بگريزيم؟ چگونه خود را ناگرفتني گردانيم؟ يك چاره مي‌ماند كه عبارت است از،‌ نه عوض كردن دنيا، بل‌كه عوض كردن خودمان. گريز نه ديگر در فضا بل‌كه در كثرت بي‌پايان شكلهايي كه دربر دارد. شايد دشمن عالمگير نتواند بگيردمان، به شرط اين‌كه هرگز اسير همان هياتي كه عرضه مي‌كنيم نمانيم و پيوسته از يك شكل هستي به شكل ديگري فرولغزيم. در آثار ميشو جنب و جوش خارق‌العاده‌يي هست از شكلهاي در حال پديدار شدن. بسياري از آنها نماينده‌ي وجوه گوناگون يك عالم تهديدكننده‌اند. اما به ذاتِ متغيرِ موجودِ تعقيب‌كننده ذاتِ همانقدر متغيرِ موجودِ تعقيب‌شونده اضافه مي‌شود. آثار ميشو، يك قسمت عمده‌اش، شرح تعقيب ديوانه‌وارِ محزون و مضحك است كه در آن تعقيب‌شوندگان و تعقيب‌كنندگان يكريز زير ظواهر متغير در كشمكشند. تبديل دمادمي‌ست از شكلها به همديگر.

در دنياي جانواران، همه‌ چيزي تغيير شكل است. خلاصه‌اش، فقط به فكر همينند. بگوييد ببينم، چيزي دمدمي‌‌شكل‌تر از اسب هست؟

اگر شاعر سماجت مي‌كند، و چنين مي‌كند، كه يكريز "تابْمَندانه از يك شكل به شكل ديگري" برود، از نياز به حركت نيست، از شادي‌ي زندگي نيست. از ضعف است، از ترس. مسخ وسيله‌يي‌ست براي پنهان شدن؛‌ هم‌ارزِ گريزست. ميشو مي‌گويد: "آن‌كه نرم است بي‌حدود است. به تمام شكلهاست." پس نرمي به نفع موجود مقاوم كار مي‌كند. نرم كه باشد بهتر از زير فشاري كه به او مي‌آيد در مي‌رود. از زير انگشت مي‌گريزد، مثل تمام مواد مومي يا روغني. به شيوه‌ي مردم "شونيو"،‌ بدل شدن به يك "توده‌ي لرزانكي"، گرفتن يك "كالبد پنبه‌يي"، عرضه‌كردن "سيمايي سيال،‌ به منتها درجه شكلپذير و قابل انعطاف"،‌ اين همه نزد ميشو نمودار اراده‌ي عميقش است به اين‌كه نگذارد گيرش بياورند. به همين خاطر هم،‌ ساليان دراز، نمي‌گذاشت عكسش را بردارند. كسي چه مي‌داند، عكس شايد ثبوت بخشيدني خطرناك باشد به خويشتن در مقابل ديگري. اين خطر هست كه آدم آن‌جا هدف قرار گيرد. بهتر است آدم دُم به تله ندهد. تمام امتناع‌هاي ميشو از شركت جستن، همين حالت بدگماني‌ي عميق را بروز مي‌دهد.
اما پس از تمام اين حسابها،‌ شايد بهتر باشد آدم جُم نخورد،‌ خودش را آشكار نكند. شاعر مي‌گويد :‌ "محتاط باشيم. ساكت بنشينيم." و اگر، از يك طرف، ميشوي مسافري‌ست، گريزان از هركجا كه هست‌، رهسپار تا ايز گم كند، از طرف ديگر،‌ ميشويي‌ست كه در لانه‌ي خودش مي‌ماند، كه تمام نقاط پيرامون خود را به همان چشم احتياط ديد مي‌زند. به كشورها هرچه بدگمان باشي،‌ كم است.
بدگمان بودن به جاهايي كه آدم مي‌رود. همچنين بدگمان بودن به جايي كه آدم هست. بدگمان بودن به هرچيز و هركس. در ميشو يك اراده‌ي پيوسته بازموكدشده هست كه شركت نكند، كه نپذيرد ميان ديگران زندگي كند،‌ كه دنيا را نپذيرد و خانه‌اش را در آن بنا نكند. هركجا كه باشد،‌ بي‌درنگ يك حالت دفاع مي‌گيرد. حركت اصلي امتناع است. امتناعي چنان واضح كه حالت نفي دارد. من مسالمتجويي‌هاي بيرون را واپس مي‌زنم، هرگونه كه باشند، چون بيرون دشمن من است و هميشه درون را تهديد مي‌كند. از تمام موضعهايي كه ميشو مي‌گيرد تا از زير زيان عالمگير در برود، هيچ‌كدام از اين جدي‌تر نيست. موجود تهديدشده توي خودش جمع مي‌شود، به خودش كوچكترين حجم ممكن را مي‌دهد، براي اين‌كه كمترين سطح را به ضربه‌ها بدهد... "
- بخشي از مقاله‌ي ژرژ پوله ؛ از متن كتاب –

دو. حجم كتاب، بيشتر از معمول شده؛‌ به خاطر نقاشيها كه بدان اضافه كرده‌ام. مي‌خواستم دو تكه‌اش كنم،‌ دلم نيامد. بنابراين صبور باشيد تا تمام كتاب فرود آيد.
مي‌افزايم كه دو اشاره بر كتاب نوشته آقاي الهي،‌ كه هر دو را در آغاز آورده‌ام؛ و به رعايت همين اشارات،‌ تغييراتي در شكل‌بندي‌ي كتاب داده‌ام.
" نام فعلي‌ي اين دفتر،‌ "ساحت جوّاني"، ترجمه‌ي دقيقي‌ست از “L’espace du dedans”، گزينه‌ي مفصلي كه ماخذ گزينه‌ي كوچك فعلي‌ بوده‌ست. "جوْاني" يعني درونِ شيء و "برّاني" يعني برونِ شيء. در حديثي از سلمان فارسي مي‌خوانيم: "انّ لكلّ امرا جوّانيا و برّانيا"، يعني هر امري را باطني‌ست و ظاهري، يا سرّي و علا نيه‌يي. اين هردو اصطلاح – كه اسمند،‌نه صفت – بعدها بخصوص در حوزه‌ي كيمياگري فراوان به‌كار رفته‌اند. با اين همه، "ساحت" را، نه به معناي فضا، كه به معناي بُعد توان گرفت و "جوّاني" را هم، ‌به اشتباه،‌ صفتي از قبيل روحاني و نفساني ( Dimension atmosphérigue ) ! ولي باز چه باك كه اين "ساحتِ جوّاني"، همزمان، به هر دو معنا باشد ؟ - كه هر دو برازنده‌ي شعر ميشوست."
- قسمتي از "اشاره بر چاپ دوم" –

ساحت جوّاني – هانري ميشو / بيژن الهي

بازسپاری نخست: دیماه هشتادوهفت

بر تفاضل دو مغرب - محمدرضا اصلانی

2010-08-17T03:43:00.000-07:00

ولي كافكا با تكان سر اعتراض كرد. «اين حرف را نزنيد. شما نمي‌دانيد چه قدرتي در سكوت نهفته است. پرخاش، معمولن چيزي جز تظاهر نيست، تظاهري كه با آن مي‌خواهيم ضعفمان را در برابر خود و جهان، پرده‌پوشي كنيم. نيروي واقعي و پايدار،‌ تنها در تحمل است. فقط ضعفا هستند كه بي‌صبر و خشن واكنش نشان مي‌دهند و با اين رفتار،‌ وقار بشري‌ي خود را ضايع مي‌كنند.»

از كتاب "گفتگو با كافكا" – گوستاو يانوش

1- چطور هوا مي‌تواند بر آدم تاثير نكند؟

انسان تحقير شده، ملغمه‌اي‌ست از هياهو و سكوت. يعني زبانش را از دست مي‌دهد. جايي كه اضطراب هر واژه را مي‌كاهد به اصواتي نامفهوم، آدم به حلقومش فشار مي‌آورد، از حلقومش نااميد مي‌شود، دست به حلقومش مي‌برد، نفسش را حبس مي‌كند، و تنها صدا نيست كه قطعه‌قطعه شده. يعني در نظر بگيريد، دارد غرق مي‌شود توي آب سخت، غرق شدن را پذيرفته، هنوز مي‌خواهد چيزهايي بگويد،‌ اعترافي بكند، وصيتي بنويسد، فرصت دارد، اما اگر دهانش را باز كند، يا هر تقلاي ديگري، قدمي نزديك‌تر مي‌شود، و آن‌چه دارد مي‌گويد هم، چون حفره‌اي كه مدام ژرفاش هويداتر مي‌شود، گسترده مي‌شود. حالا در نظر بگيريد،‌ كسي آن دور و بر هست كه نشسته، صداي دوري مي‌شنود و نمي‌تواند بفهمد از كجا،‌ يا مي‌فهمد از كجا،‌ نمي‌تواند پيش برود،‌ دستي برساند،‌ كمكي برساند،‌ يا مي‌تواند اما آن ديگري نمي‌خواهد، نمي‌تواند به انگيزه‌ي زندگي فرصت را از دست بدهد،‌ چيزهايي هست كه بايد بگويد؛ از آن ديگري مي‌خواهد كه بنويسد، ديگري كه دور است قبول مي‌كند و فرياد مي‌زند كه اگر مي‌خواهد هر آن‌چه او مي‌گويد را درست برساند، بايد بلندتر بگويد؛ و ديگري مي‌داند كه هر لحظه بالاتر بردن صدايش، فرصت را تنگ‌تر مي‌كند، توانش را كمتر. اين‌طور صدايي تكه‌تكه، واژگاني بريده‌بريده را مي‌سازد و اوست كه آرام‌آرام، دست از حلقومش مي‌كشد.
اضطراب، سادگي را له مي‌كند. فرجام، رساندن چيز‌ي‌ست. آن چيز وقتي به تعويق انداختن باشد،‌ بي مضايقه ادامه مي‌دهد، كش مي‌دهد تا برسد، به نرسيدن. داستان زاييده‌ي اين تعليق است. شعر اما زود مي‌رسد، قرباني‌اش را مي‌گيرد و در انتظار مي‌گذارد. در هر بند معلق مي‌كند، در هر چيدمان‌اش بي نسبتي با كل، با نسبتي كلي، كه نسبتش همان نسبت هياهوست با سكوت.
او، وقتي جان به لب شده، همه‌چيز و هركس را قرباني‌ي جرعه‌اي هوا مي‌كند و دم مي‌آفريند، كه در ميان سفيدي و خطوط، سرگردان‌ است، سكوت و هياهو. جايي كه وقفه‌اي هست براي نفس كشيدن – نكشيدن. پس چطور زيبايي بماند؟ او كه مي‌داند آن‌چه زيباست مي‌ماند، در فرصتي كه ندارد همه‌ي تعريف را در خطوطي سرگردان رها مي‌گذارد، تا آن تناسب – ميان مرگ و دم – رسايي‌ي خود باشد،‌ بي‌آنكه در بيرون از خودش، در خواستي ديگر، به دنبال قاب بگردد.

اي خواهر
اي يتيم همه‌ي درياها
آيا هنوز صبري مانده كه بر آن تبرك شوي *

2- دوستي – آقاي محمد ح . م – باني‌ي دست‌يابي‌ي من به اين كتاب – بر تفاضل دو مغرب – شدند كه مايه‌ي دلگرمي‌م شد. از ايشان به زعم خودم، و تمام ديگراني كه اين مجموعه را خواهند خواند، قدرداني مي‌كنم.

3- اين كتاب – بر تفاضل دو مغرب / محمدرضا اصلاني / چاپ 1345 – چاپخانه‌ي ارژنگ / 2000 نسخه - ، با شعرهايي كه من پراكنده از محمدرضا اصلاني خوانده‌ام، تفاوت‌هاي زيادي دارد. آقاي اصلاني خودش مي‌گويد پيش از آن‌كه فيلم‌ساز باشد،‌شاعر است – رجوع شود به مصاحبه‌اي كه با ايشان به مناسبت اكران فيلم آتش سبز در جشنواره‌ي فجر 86 شده بود ( به گمانم با روزنامه‌ي اعتمادملي ) - . در مقايسه، من آن شعرها را بيشتر مي‌پسندم – شعرهايي كه توي جزوه‌ي شعر از ايشان چاپ شده در اواخر دهه‌ي چهل و من در تلاش بازسپاري‌شان به اين فضا هستم - ؛ اما هدف من گزيده آوردن نيست، يعني‌كه نمي‌خواهم به سليقه‌ي خودم تن دهم، گويي‌كه اين گردآوري در امتداد نگرش خاص من به شعر شكل گرفته،‌ كه دوستان در سايت وازنا اسمش را شعر ناب و شعر حجم گذاشته‌اند. به هر روي، به سياق گذشته، نمي‌خواهم نقب و نقدي بر اين مجموعه يا هر مجموعه‌ي ديگري كه اين‌جا هست، اضافه كنم. رسالت من – واژه‌ي مناسب‌تري پيدا نمي‌كنم، پوزشم را بپذيريد - ،‌ تنها همين است كه قدمي هر چقدر ناچيز در جلوگيري از فراموشي اين ميراث بردارم.

ياري

شكسته مانده است و به خاك بايد گفت

اما

به سينه مي‌كوبم و

ميدانم

اين خاك

بي‌شرف‌تر از آن‌ست كه حركت سبز در سبز خون

بياد بيارد *

4- سعي كرده‌ام رسم‌الخط شاعر را به تمامي حفظ كنم، ‌آن‌طور كه از چاپ بر مي‌آمد. صفحات را روبروي هم، به مانند كتاب، گذاشته‌ام و اگر مي‌بينيد كه هر برگ شماره خورده و نه هر صفحه، از بي‌سوادي‌ي من است. پس گيج نشويد – يكي از دوستان قبلن به من گفته بود كه سخت توانسته رديف كتاب را پيدا كند، براي همين مي‌گويم كه پيشگيري‌ي از اين سردرگمي‌ها بشود – و مثل يك كتاب از راست به چپ، و در امتداد هم، صفحات را بخوانيد.
چيدمان شعرها، چيدمان عجيبي‌ست؛ گو اين‌كه آن‌وقت‌ها ظاهرن اين اعجاب ذاتي‌ي چاپ شعر بوده. اما براي من، البته از كتاب اسلامپور كه بگذريم، رسم تازه‌اي بود در مجموعه‌هايي كه ديده‌ام و فكر مي‌كنم براي بهتر خواندن – فهميدن شعرها، لازم است كه به همين ترتيبي كه چيده شده، با مجموعه مواجه شد؛ بدون نامي بر هر شعر، و با امتداد سرنخ‌هايي كه در هر شعر تازه‌اي – كه به نظر منفك از قبلي مي‌آيد – ادامه‌ي قبل را مي‌رساند !
ديگر اين‌كه چند خطي را كه اصلاني در ابتداي مجموعه آورده را هم در معرفي‌ بياورم :‌

" اين مسودات مرا دردنامه‌ي دو شهري‌ست كه بسيار چيزها از آن آموخته‌ام، بسيار چيزها به من حكم كرده‌اند، بسيار چيزها به گرانقدري، در هر سفر ديده‌ام كه از دست فروهشته‌اند، و هم مردمي كه هربار ندانستگي‌ي دوستانمان را نااهل و مرا نااهل‌تر، از سر واكرده‌اند. مردمي هنوز بر جامعيت خود استقص داشته، اما ندانم تا چه‌وقت
دزفول و شوشتر
باري
اميداست اين اباطيل، كه گاه به مقتضايي مجرد مانده – و چه ناگزيرم و شرمگين – و به تشويق دوستي و سروري به فراهمي رسيده، موجب شود كه اين دو شهر شگفت مانده بفراموشي، اما به عزت، به خامي‌م ببخشانيدم كه جز اين برگي ندارم "
اصلاني

5- به ح.هاتف عزيز، پیوسته سپاس و به حمید باقری، درود.

ديگر چه بايدم گفت
دريا نمي‌داند
كفي آب بردار و
به چهره بگو

چهره‌ام
چه آسان در كفي آب خوانده مي‌شود *

* تمامي شعرها از همين مجموعه‌اند.

بر تفاضل دو مغرب

بازسپاری نخست: مرداد هشتادوهفت

شش شعر بلند از بیژن الهی

2010-08-13T10:46:00.000-07:00

بناهای قدیمی عالی صفویه از قبیل آینه‌خانه و هفت‌دست و غیر این‌ها را در شرف انهدام دیدم، واقعا... من مملکتی بدبخت‌تر و ملتی ذلیل‌تر از مملکت و ملت ایران در هیچ‌جا ندیدم. در ممالک دیگر، جزیی آثاری از کسی غیر معروف را با کمال اهتمام حفظ می‌نمایند...
از خاطرات حاج سیاح

شش شعر بلند از بیژن الهی

تازگیها، "روزنامه‌ی تبعید" حسن عالیزاده را می‌خواندم – نشر سالی، 1381 – که اول تقدیمش کرده به بیژن الهی، گوارای سادگی‌ش شدم.

( 1/ روشن که شد اتاق/ تو را/ از دست داده بودم.

2/ خطی کشیده‌اند متحرک، سیاه، مورچه‌ها/ از چسبِ دورِ نامه/ و خورده‌ریزهای شبِ رفته روی میز/ تا در که چارتاق.

3/ نور کپک زده.

– شعر "سه تصویر")

یادم از این شعرها آمد، که دوستی در گذشته برایم آورده بود. شش شعر بلند از الهی که بین سالهای 45 تا 47 درآمده در جزوه‌ی شعر. دلم می‌خواست شعرهای دیگری هم اضافه کنم به این مجموعه، که مجموعه نیست حقیقتن، تا سر و شکلی تمام‌تر بگیرد اما این‌ها را کنار هم که گذاشتم، در مقایسه، جریانی متفاوت به نظرم آمد در تصویرسازی‌های شاعر و در فرم؛ همین شد که این‌ها را چیدم کنار هم – و البته اینکه آن دیگر شعرها را جاهای دیگری هم دیده بودم، مثلن جاهایی توی نت - . به غیر از شعر اول – آزادی و تو – و شعر آخر – گلیلی در پرده‌ی خون – باقی شعر به نثرند، به قول الهی، عطف به مقدمه ای که بر "اشراقها" نوشته ( می‌خواهم شبی از شب‌های بهمن، که برف، غذا را سپید کرده است، به عرشه بازگردم، و مقام یک کولی در قلبم کف کند / بگذار این فلزِ تیز، در جیبِ من، استتیک جنگی‌ی خود را بیدار کند ! – از شعر طاعون). اینکه این شعرها چقدر شعر به نثرند، یا که اصلن شعر به نثر چه هست یا باید باشد، به من مربوط نیست، سوادش را ندارم، اما خواندنی بودن این‌ها، انکار شدنی نیست.

شب که گله‌ی تیشه‌ها را فرهاد می‌چراند
(با همیشه‌اش، که لحظه‌های پس از بارانهاست)
تنها یک کشتی در دورترین بندر دنیا سوت می‌کشد

- از شعر "گلیلی در پرده‌ی خون" -

شش شعر بلند از بیژن الهی

بازسپاری نخست : خرداد هشتادوهفت